Frei Betto, βραζιλιάνος συγγραφέας, Δομινικανός μοναχός και πολιτικός ακτιβιστής. Εικόνα, η οποία έχει δημιουργηθεί για το Global Voices με τη χρήση Canva Pro. Φωτογραφία του ChichaFuerte στο Flickr (CC BY-SA 2.0).

Στα 81 του χρόνια, ο Carlos Alberto Libanio Christ συνεχίζει να γράφει. Αυτός ο Δομινικανός μοναχός, πιο γνωστός ως Frei Betto, αποτελεί έναν από τους ερμηνευτές της Θεολογίας της Απελευθέρωσης στη Βραζιλία, με μία μακροσκελή λίστα βιβλίων και άρθρων.

Ήταν 20 χρονών, όταν η στρατιωτική δικτατορία (1964–1985) τον συνέλαβε και τον βασάνισε. Αυτή η περίοδος υπήρξε το θέμα κάποιων από τα βιβλία του, όπως το «Βάπτισμα με αίμα» (1983), στο οποίο διηγείται τι συνέβη στη φυλακή στον μοναχό Tito de Alencar Lima, φίλο και συνάδελφό του, που τον οδήγησε να αυτοκτονήσει κάποια χρόνια μετά.

Ο Frei Betto υπήρξε σημαντικός συντελεστής σε ένα πολύ σημαντικό πρόγραμμα της πρώτης θητείας του προέδρου Λουίζ Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα: το «Μηδέν πείνα» (Hambre Cero). Υπολογίζεται ότι, αυτό το διάστημα το 2003, με ένα πληθυσμό 176 εκατομμυρίων ανθρώπων, 50 εκατομμύρια άτομα στη Βραζιλία βρίσκονται αντιμέτωποι με την πείνα. Επιπλέον, η πείνα ήταν ένα ιστορικό ζήτημα ριζωμένο στη χώρα και το οποίο συνεχίζεται, επειδή χρησιμοποιείται σαν πολεμικό όπλο ενάντια στον άμαχο πληθυσμό στη Γάζα.

Το 2014, υπήρξε ένας από τους συγγραφείς και τους διανοούμενους, που υπέγραψαν ένα μανιφέστο, το οποίο ζητούσε να σταματήσει η σφαγή στη Γάζα. Το 2024, δέκα χρόνια μετά, έγραψε ότι ήταν δύσκολο να κατονομάσουμε τι κάνει το Ισραήλ στην περιοχή, καθώς και για τη συνενοχή της Δύσης και των αραβικών χωρών. «Εάν ο 20ός αιώνας σηματοδοτήθηκε από το πριν και το μετά από το Άουσβιτς, η αρχή του 21ου αιώνα θα σηματοδοτηθεί από το πριν και το μετά από τη Γάζα». Για αυτό το θέμα μιλάει στο Global Voices σε αυτήν τη συνέντευξη.

Global Voices (GV): Ήσασταν σημαντικός συντελεστής στο «Μηδέν πείνα» (Hambre Cero), ένα πρόγραμμα που δημιουργήθηκε κατά την πρώτη θητεία του προέδρου Λουίζ Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα, προκειμένου να εξαλείψει το ιστορικό πρόβλημα της πείνας στη Βραζιλία. Σε αυτό το άρθρο που δημοσιεύσατε λίγο μετά από την έναρξη του προγράμματος, γράψατε: «Η πείνα αποτελεί παρελθόν», ισχυρίστηκε η Γκαμπριέλα Μιστράλ. «Δεν  μπορεί να περιμένει», πρόσθεσε ο Betinho. Τι σημαίνουν αυτές οι φράσεις για κάποιον που δουλεύει με αυτή την πραγματικότητα;

Frei Betto (FB): First of all, we should celebrate the fact that Lula took Brazil out of the United Nations’ Hunger Map for the second time. The first one was in 2004. But for neglect of the coup-government of Michel Temer (2016–2018), our country went back to it.

Hunger is one of the most grievous attacks on human rights. As we see today in Gaza, where the current government of Israel promotes a genocide using weapons and food deprivation. It’s a scandal that the European Union has disbursed 800 billion euro in arms this year and allocate next to nothing to fight world hunger. There are almost 800 million people worldwide facing chronic malnutrition.

Frei Betto (FB): Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να το γιορτάσουμε που ο Λούλα έβγαλε τη Βραζιλία από τον χάρτη της πείνας των Ηνωμένων Εθνών για δεύτερη φορά. Η πρώτη φορά ήταν το 2004. Αλλά από αμέλεια της πραξικοπηματικής κυβέρνησης του Μικέλ Τεμέρ (2016–2018) η χώρα μας ξαναμπήκε στη λίστα.

Η πείνα αποτελεί από τα πιο λυπηρά πλήγματα για τα ανθρώπινα δκαιώματα. Όπως βλέπουμε τώρα στη Γάζα, όπου η κυβέρνηση του Ισραήλ προωθεί μία γενοκτονία με τα όπλα και την πείνα. Πρόκεται για ένα σκάνδαλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να έχει εκταμιεύσει 800 εκατομμύρια ευρώ σε όπλα αυτόν το χρόνο και να  μην έχει διαθέσει σχεδόν τίποτα για την καταπολέμηση της πείνας στον κόσμο. Υπάρχουν σχεδόν 800 εκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο, οι οποίοι βρίσκονται αντιμέτωποι με τον χρόνιο υποσιτισμό.

GV: Τον Ιούλιο, περισσότεροι από εκατό διεθνείς οργανισμοί ενημέρωσαν σχετικά με την κατάσταση της πείνας στη Γάζα. Φωτογραφίες υποσιτισμένων ανθρώπων στην Παλαιστίνη διακοσμούσαν εξώφυλλα σε ολόκληρο τον κόσμο. Πώς βλέπετε αυτό το ζήτημα μέσα σε αυτό το πλαίσιο; 

FB: In the animal world, there is nothing more cruel than the human being. No other animal tortures its kind. No other animal pleases to see the other in famine. This is a crime against humanity and it should be condemned by the International Court of Justice in The Hague. You cannot call civilization a period of time when the wealthiest countries are spending more with weapons to kill than with initiatives that would save lives.

FB: Στο ζωικό βασίλειο, δεν υπάρχει τίποτα πιο σκληρό από τα ανθρώπινα όντα. Κανένα άλλο ζώο δεν βασανίζει τους δικούς του. Κανένα άλλο ζώο δεν ευχαριστιέται να βλέπει το άλλο να πεινάει. Αυτό είναι ένα έγκλημα ενάντια στην ανθρωπότητα και θα έπρεπε να καταδικαστεί στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Δεν μπορείς να αποκαλείς πολιτισμό μία περίοδο, κατά την οποία οι πλούσιες χώρες ξοδεύουν περισσότερο στα όπλα για να σκοτώνουν παρά σε πρωτοβουλίες, που θα έσωζαν ζωές.

GV: Σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε το 2024, αποκαλέσατε γενοκτονία αυτό που συμβαίνει στη Γάζα, λέγοντας: «Εάν ο 20ός αιώνας σηματοδοτήθηκε από το πριν και το μετά από το Άουσβιτς, η αρχή του 21ου αιώνα θα σηματοδοτηθεί από το πριν και το μετά από τη Γάζα». Ωστόσο, ορισμένα ΜΜΕ και κυβερνήσεις αντιτάσσονται στο να την αποκαλέσουν γενοκτονία. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν όσα άτομα υποστηρίζουν ότι αυτή η γενοκτονία αποτελεί την πιο τεκμηριωμένη γενοκτονία στην ιστορία. Για ποιό λόγο το θεωρούν αυτό;

FB: At this year’s Flip (Paraty’s Literary Festival, in Rio de Janeiro state), Jewish writer Ilan Pappé stated that the government of Israel already dropped more bombs in Gaza than the Allies over Nazi Germany! Gaza’s population has always lived in an open sky concentration camp. I’m horrified at how European power states, that are so loud about defending human rights, are silent over the Zionist terror over Palestinians in Gaza and the West Bank. We are still far away from a truly human world.

FB: Στο Λογοτεχνικό Φεστιβάλ του Παράτι της πολιτείας του Ρίο ντε Τζανέιρο το 2025, ο Ισραηλινός συγγραφέας Ilan Pappé επιβεβαίωσε ότι η  κυβέρνηση του Ισραήλ έχει ρίξει πιο πολλές βόμβες στη Γάζα από ότι οι σύμμαχοι στη ναζιστική Γερμανία. Ο πληθυσμός της Γάζας ανέκαθεν ζούσε σε ένα υπαίθριο στρατόπεδο συγκέντρωσης, Με τρομοκρατεί το ότι τα ευρωπαϊκά κράτη, τα οποία είναι τόσο πρόθυμα να υπερασπιστούν τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν λένε τίποτα για τον σιωνιστικό τρόμο ενάντια στους Παλαιστίνιους στη Γάζα και στη Δυτική Όχθη. Απέχουμε πολύ ακόμη από έναν κόσμο πραγματικά ανθρώπινο.

GV: Τι νομίζετε ότι μπορεί να συμβεί σε αυτό το «μετά από τη Γάζα»;

FB: The demoralization of the Zionist State of Israel and a growing number of countries defending the right of creating a Palestinian State.

FB: Η ηθική εξαχρείωση του σιωνιστικού κράτους του Ισραήλ και ότι κάθε φορά όλο και περισσότερες χώρες θα υπερασπίζονται το δικαίωμα της δημιουργίας ενός παλαιστινιακού κράτους.

GV: Ποιοι είναι οι τρόποι για να σταματήσει ο πόλεμος αυτήν τη στιγμή;

FB: The fastest one would be the United States withdrawing their support to Israel. But this is very unlikely with the ultra-rightist Donald Trump at the White House. I hope that European Union countries start to distance themselves and condemn Israel. And to acknowledge the creation of a Palestinian State.

FB: Ο πιο γρήγορος τρόπος θα ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες να αποσύρουν τη στήριξή τους στο Ισραήλ. Ωστόσο, αυτό είναι απίθανο με τον ακροδεξιό Ντόναλντ Τράμπ στο Λευκό Οίκο. Ελπίζω ότι οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα αρχίσουν να αποστασιοποιούνται και να καταδικάζουν το Ισραήλ. Και ότι θα αναγνωρίσουν τη δημιουργία ενός παλαιστινιακού κράτους.

GV: Αυτή τη χρονιά συμπληρώνονται 40 χρόνια από το πιο γνωστό διεθνώς βιβλίο σας το «Φιντέλ και θρησκεία» (1985), στο οποίο πήρατε συνέντευξη από τον τότε Πρόεδρο της Κούβας Φιντέλ Κάστρο. Η συνομιλία σας οδήγησε σε αλλαγές στο καταστατικό του Κομμουνιστικού Κόμματος και στο Σύνταγμα της Κούβας. Πως βλέπετε αυτή τη σχέση ανάμεσα στη θρησκεία και την πολιτική στη Βραζιλία σήμερα;

FB: Besides “Fidel and religion,” I talk about my 33 years of work in socialist countries in “Paradise Lost — Travels to the Socialist World.” As for the relationship between religion and politics, the wisdom consists in not making the State confessional and not politicizing religions. Religion is the most wholesome system of sense ever created by human beings. The right always knew how to exploit it favoring its privileges and ambitions. The left made the mistake of not acknowledging in religion the essential social substrate for popular culture. Even though we must preserve the separation between the Church and the State, the secularism of our public institutions, in our private lives both dimensions  — religion and politics — do mix up and are complementary to each other.

FB: Εκτός από το «Φιντέλ και θρησκεία», μιλάω για τα 33 χρόνια εργασίας μου σε σοσιαλιστικές χώρες στον «Χαμένο παράδεισο. Ταξίδια στο σοσιαλιστικό κόσμο». Όσο για τη σχέση ανάμεσα στη θρησκεία και την πολιτική, η σοφία συνίσταται στο να μη κάνουμε ένα κράτος θρησκευτικό και στο να μην πολιτικοποιούμε τις θρησκείες. Η θρησκεία αποτελεί το πιο ολοκληρωμένο από τα συστήματα που έχουν ποτέ δημιουργηθεί από τους ανθρώπους. Η Δεξιά ανέκαθεν ήξερε πώς να την εκμεταλλεύεται για να ευνοεί τα προνόμια και τις επιδιώξεις της. Η Αριστερά διέπραξε το λάθος να μην αναγνωρίσει στη θρησκεία το απαραίτητο κοινωνικό υπόβαθρο για τη λαϊκή κουλτούρα. Αν και πρέπει να διατηρήσουμε το διαχωρισμό ανάμεσα στην εκκλησία και στο κράτος, την κοσμικότητα των δημόσιων φορέων μας, στην ιδιωτική μας ζωή και οι δύο διαστάσεις – θρησκεία και πολιτική – αναμειγνύονται και αλληλοσυμπληρώνονται.

GV: Ως κάποιος που έγραψε σχετικά και που ακολούθησε το πολιτικό πλαίσιο της Κούβας, πώς εκτιμάτε τον πόλεμο των δασμών των Ηνωμένων Πολιτειών που έχει ξεκινήσει ο Ντόναλντ Τράμπ ενάντια στη Βραζιλία, καθώς και τη στάση που έχει υιοθετήσει η κυβέρνηση του Λούλα;

FB: Trump did Lula a favor in intervening so aggressively in Brazil. It leveraged Lula to a fourth term and cracked the right, that is now in an internal war. Once the tariffs touch the U.S. consumers’ pockets, Trump might realise his mistake.

FB: Ο Τραμπ έκανε χάρη στον Λούλα, όταν παρενέβη τόσο επιθετικά στη Βραζιλία. Οδήγησε τον Λούλα σε μία τέταρτη θητεία και διέλυσε τη Δεξιά, η οποία τώρα έχει εσωτερικό πόλεμο. Όταν οι δασμοί πλήξουν τις τσέπες των Αμερικανών καταναλωτών, ο Τραμπ μπορεί να συνειδητοποιήσει το λάθος του.

GV: Κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας στη Βραζιλία, σας συνέλαβαν, υποβληθήκατε σε βασανιστήρια και είδατε να συμβαίνει το ίδιο και σε κοντινά σας πρόσωπα. Πώς αισθάνεστε, όταν κάποιος λέει ότι η Βραζιλία το 2025 είναι μία δικτατορία, στην οποία δεν υπάρχει ελευθερία έκφρασης; 

FB: We live in a democracy, although an imperfect one. Bolsonaro and his subjects tried to re-edit the dictatorship in Brazil. And now they must pay for it. There is no lack of freedom of expression in our country. There are, indeed, abuses, facilitated by big techs. That is why it is urgent that our judiciary establishes regulation for digital networks. They don’t have the right to act as trenches for lies and offenses, unpunished.

FB: Ζούμε σε μία δημοκρατία, παρόλο που δεν είναι τέλεια. Ο Μπολσονάρου και οι άνθρωποί του προσπάθησαν να επανασυστήσουν τη δικτατορία στη Βραζιλία. Και τώρα πρέπει να πληρώσουν για αυτό. Στη χώρα μας, δεν απουσιάζει η ελευθερία της έκφρασης. Ασφαλώς, υπάρχουν παραβιάσεις, οι οποίες διευκολύνονται από τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας. Γι’ αυτό είναι επείγον η δικαστική μας εξουσία να θέσει κανονισμούς για τα ψηφιακά δίκτυα. Δεν έχουν το δικαίωμα να δρουν ως «καταφύγιο» για το ψέμα και τις προσβολές ατιμωρητί.

GV: Στη Βραζιλία επικρίνεται το γεγονός ότι, σε σύγκριση με την μεταδικτατορική περίοδο άλλων γειτονικών χωρών, όπως η Αργεντινή και η Ουρουγουάη, δεν υπήρξε «μεταβατική δικαιοσύνη» και «πολιτικές μνήμης». Πώς το βλέπετε αυτό; Πρόκειται για μία άμεση συνέπεια της ανόδου της ακροδεξιάς και της νέας απόπειρας πραξικοπήματος το 2023;

FB: It was a serious mistake that Brazil didn’t investigate, process and convict all those who committed crimes against human rights throughout the 21 years that the military dictatorship lasted, different from what was done in Argentina, Uruguay and Chile, countries that knew how to separate the chaff from the wheat. Fortunately, for the first time we have military officials being punished for the coup attempt in January, 8, 2023. The Supreme Court’s energetic action has emptied “bolsonarismo.” Their public protests have fewer people joining each time.

FB: Ήταν σοβαρό λάθος το ότι η Βραζιλία δεν διενέργησε έρευνες, δεν προέβη σε ποινικές διώξεις ούτε καταδίκασε όλους όσους διέπραξαν εγκλήματα ενάντια στα ανθρώπινα δικαιώματα κατά τη διάρκεια των 21 χρόνων, που διήρκεσε η στρατιωτική δικτατορία, σε αντίθεση με ό,τι έγινε στην Αργεντινή, στην Ουρουγουάη και στην Χιλή, χώρες που ήξεραν να «ξεχωρίσουν την ήρα από το σιτάρι». Ευτυχώς, για πρώτη φορά επιβλήθηκαν ποινές σε στρατιωτικούς αξιωματούχους για την απόπειρα του πραξικοπήματος της 8ης Ιανουαρίου 2023. Η δυναμική αυτή πράξη του Ανώτατου Δικαστηρίου «άδειασε» τον «Μπολσοναρισμό». Κάθε φορά όλο και λιγότερος κόσμος συνασπίζεται με τις δημόσιες διαμαρτυρίες τους.

GV: Ποιο ζήτημα είναι επείγον για τη Βραζιλία;

FB: To promote Indigenous and “quilombola” (African descent people) land demarcation, agrarian reform and prepare to elect, in 2026, a Congress with a progressive majority.

FB: Η προώθηση της οριοθέτησης της γης των ιθαγενών και των “κιλομπόλας” (άτομα αφρικανικής καταγωγής), η αγροτική μεταρρύθμση και η προετοιμασία για την εκλογή το 2026 ενός νομοθετικού σώματος με μία προοδευτική πλεοψηφία.