Pablo Arcuri and Elida Zylbeari at e-society.mk συνέδριο στα Σκόπια. Φωτογραφία by Vančo Džambaski, CC BY-NC 4.0.

Αυτή η συνέντευξη της Elida Zylbeari δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο  Antidisinfo.net ως μέρος του Κέντρου Καταπολέμησης της Παραπληροφόρησης στα Δυτικά Βαλκάνια στις 24  Δεκεμβρίου 2025. Μια επεξεργασμένη έκδοση επανεκδίδεται εδώ βάσει συμφωνίας διαμοιρασμού περιεχομένου μεταξύ Global Voices και Ιδρύματος Metamorphosis. 

Η ασφάλεια των δημοσιογράφων δεν αφορά πλέον μόνο τη φυσική προστασία, αλλά ένα σύνθετο σημείο τομής νομικής ανθεκτικότητας, ψηφιακής υγιεινής και ψυχολογικής υποστήριξης. Σε μία συνέντευξη για την Portalb.mk, o Pablo Arcuri, Υπεύθυνος Θεματικού Προγράμματος για την Ασφάλεια Δημοσιογράφων στο Free Press Unlimited (FPU), περιγράφει μια ολιστική οπτική για την προστασία του Τύπου σε μια εποχή πολυδιάστατων απειλών. Από την άνοδο των Στρατηγικών Αγωγών κατά της Δημόσιας Συμμετοχής (SLAPP) στις δημοκρατίες έως των εξοπλισμένων εκστρατειών δυσφήμισης με τεχνητή νοημοσύνη σε ζώνες συγκρούσεων όπως η Γάζα, αποκαλύπτει πώς η διαδικτυακή παραπληροφόρηση λειτουργεί ως πρόδρομος της βίας στον πραγματικό κόσμο. Τονίζοντας το έργο της FPU στην επαναφορά αρχειοθετημένων άλυτων υποθέσεων για την καταπολέμηση ενός παγκόσμιου ποσοστού ατιμωρησίας 90%, ο Arcuri υπογραμμίζει ότι ο αγώνας για την ασφάλεια των δημοσιογράφων είναι τελικά ένας αγώνας για την υγεία της κοινωνίας και την επιβίωση της ίδιας της αλήθειας.

Elida Zylbeari (EZ): Ποιος είναι ο πιο επείγων κίνδυνος που αντιμετωπίζουν αυτή τη στιγμή οι δημοσιογράφοι σε όλο τον κόσμο; Η σωματική βία, οι διαδικτυακές επιθέσεις ή η νομική δράση;

Pablo Arcuri (PA): Είναι δύσκολο να ονομαστεί μια ενιαία, παγκόσμια απειλή, επειδή οι κίνδυνοι για την ασφάλεια των δημοσιογράφων εξαρτώνται από τους ίδιους και το περιβάλλον τους. Εξαρτάται από το πού εργάζονται, τι καλύπτουν και συχνά τι άτομα είναι.

Σε χώρες που εξακολουθούν να παρουσιάζονται ως δημοκρατικές ή ημιδημοκρατικές, βλέπουμε όλο και περισσότερο τη νομική παρενόχληση ως το κύριο εργαλείο καταπίεσης, ιδίως μέσω των SLAPP, τα οποία δεν έχουν πρόθεση να κερδίσουν στο δικαστήριο, αλλά να εξαντλήσουν, να εκφοβίσουν και να φιμώσουν τους δημοσιογράφους.

Σε πιο καταπιεστικά περιβάλλοντα, η ψηφιακή παρακολούθηση και οι διαδικτυακές επιθέσεις χρησιμοποιούνται για την παρακολούθηση, την τρομοκράτηση και τη δυσφήμιση των δημοσιογράφων. Και στα πιο ακραία πλαίσια, όπως ζώνες συγκρούσεων ή αυταρχικά καθεστώτα, οι δημοσιογράφοι εκτίθενται σε άμεση σωματική βία, αυθαίρετη κράτηση και ακόμη και στοχευμένες δολοφονίες.

Είναι επίσης σημαντικό να τονιστεί ότι οι κίνδυνοι δεν κατανέμονται ομοιόμορφα. Οι γυναίκες δημοσιογράφοι, για παράδειγμα, αντιμετωπίζουν δυσανάλογες και συγκεκριμένες απειλές, όπως παρενόχληση στο διαδίκτυο με βάση το φύλο, στιγματισμό, σεξουαλικές επιθέσεις και σωματική βία που πηγάζει από τον μισογυνισμό. Αυτοί οι κίνδυνοι συχνά υποτιμώνται, αλλά έχουν πραγματικές συνέπειες για την ικανότητα των γυναικών δημοσιογράφων να συνεχίσουν τη δουλειά τους.

EZ: Ποια είναι μία πρακτική ενέργεια που μπορούν να κάνουν σήμερα οι τοπικοί δημοσιογράφοι σε περιοχές υψηλού κινδύνου για να βελτιώσουν άμεσα την ψηφιακή τους προστασία;

PA: Αν θα έπρεπε να δώσω μόνο μία πρακτική συμβουλή, θα ήταν να αντιμετωπίζουν το τηλέφωνό τους ως τον πιο ευαίσθητο εξοπλισμό καταγραφής και να το προστατεύουν ανάλογα.

Για τους δημοσιογράφους σε περιβάλλοντα υψηλού κινδύνου, το τηλέφωνο είναι συχνά το κύριο σημείο εισόδου για ψηφιακές επιθέσεις. Απλές συνήθειες κάνουν μεγάλη διαφορά: μην συνδέετε το τηλέφωνό σας σε άγνωστα laptop ή σταθμούς φόρτισης, αποφύγετε τη λήψη περιττών ή ύποπτων εφαρμογών και να είστε εξαιρετικά προσεκτικοί με συνδέσμους ή αρχεία, ακόμη και αν φαίνεται ότι προέρχονται από αξιόπιστες γνωριμίες. Ακόμη και πολλές προηγμένες επιθέσεις, συμπεριλαμβανομένων κρατικά επιδοτούμενων κατασκοπευτικών λογισμικών όπως το Pegasus, συχνά εξακολουθούν να βασίζονται σε κάποια μορφή αλληλεπίδρασης του χρήστη. Αυτό σημαίνει ότι η επίγνωση και η βασική ψηφιακή υγιεινή μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο.

Υπάρχουν επίσης μερικά εργαλεία που ενισχύουν άμεσα την προστασία, όπως η χρήση ενός αξιόπιστου VPN ή η χρήση ενός χειριστή κωδικών πρόσβασης αντί της επαναχρησιμοποίησης κωδικών σε όλες τις πλατφόρμες.

Στην Free Press Unlimited, πιστεύουμε ακράδαντα ότι η ψηφιακή ασφάλεια δεν θα έπρεπε να είναι απρόσιτη ή υπερβολικά εξειδικευμένη. Γι’ αυτό υποστηρίζουμε πρακτικά, φιλικά προς τους δημοσιογράφους βοηθήματα όπως το Totem Project (www.totem-project.org), που προσφέρει δωρεάν αυτορυθμιζόμενα μαθήματα ψηφιακής ασφάλειας ειδικά σχεδιασμένα για δημοσιογράφους και όλους τους υπαλλήλους στα ΜΜΕ, που εργάζονται υπό πίεση.

EZ: Γιατί είναι τόσο σημαντικό να διεκδικούμε δικαιοσύνη για εγκλήματα κατά δημοσιογράφων, ακόμη και αν συνέβησαν χρόνια πριν, και ποιο είναι το μεγαλύτερο εμπόδιο στο να σταματήσει η ατιμωρησία παγκοσμίως;

PA: Η επιδίωξη δικαιοσύνης για εγκλήματα κατά δημοσιογράφων είναι απαραίτητη, ανεξάρτητα από το πόσος χρόνος έχει περάσει, γιατί αυτά τα εγκλήματα δεν βλάπτουν μόνο ένα άτομο, αλλά βλάπτουν όλη την κοινωνία. Όταν ένας δημοσιογράφος σκοτώνεται ή δέχεται επίθεση και κανείς δεν λογοδοτεί, στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα: υπάρχουν θέματα που δεν πρέπει να αγγίξεις και η φίμωση του Τύπου είναι χωρίς συνέπειες. Αυτό οδηγεί σε φόβο, αυτολογοκρισία και μια αποδυναμωμένη κοινωνία. Σε μέρη των Δυτικών Βαλκανίων, για παράδειγμα, η παρατεταμένη ατιμωρησία έχει οδηγήσει σε εξαιρετικά χαμηλή εμπιστοσύνη του κοινού στο νομικό σύστημα, η οποία με τη σειρά της υπονομεύει την ίδια τη δημοκρατική σταθερότητα.

Σύμφωνα με την UNESCO, σχεδόν 9 στις 10 δολοφονίες δημοσιογράφων παγκοσμίως μένουν ατιμώρητες, καθιστώντας την διάπραξης τους ένα από τα πιο ασφαλή εγκλήματα. Η επανεξέταση υποθέσεων και η επιδίωξη λογοδοσίας πολλά χρόνια αργότερα είναι σημαντική επειδή αποκαθιστά την αξιοπρέπεια στα θύματα και στις οικογένειές τους, αλλά επίσης αυξάνει το κόστος διάπραξης αυτών των εγκλημάτων.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην τερματισμό της ατιμωρησίας διαφέρει από περίπτωση σε περίπτωση, αλλά μέσω της δουλειάς της Free Press Unlimited στις ανοιχτές υποθέσεις παρατηρούμε συνεχώς έναν συνδυασμό έλλειψης πολιτικής βούλησης και έλλειψης ικανοτήτων.

Σε μια περίπτωση στην Ελλάδα, το κύριο εμπόδιο ήταν η έλλειψη θέλησης: οι Αρχές απέτυχαν να διεξάγουν μια σοβαρή και ανεξάρτητη έρευνα. Σε μια περίπτωση στο Πακιστάν, για την οποία θα δημοσιεύσουμε τα ευρήματα τον επόμενο χρόνο, η πρόκληση ήταν διπλή: περιορισμένη εγκληματολογική ικανότητα, συμπεριλαμβανομένης της κακής ανάλυσης του τόπου εγκλήματος και της διατήρησης των αποδεικτικών στοιχείων, σε συνδυασμό με ανεπαρκή πολιτική πίεση για την προώθηση της υπόθεσης.

Γι’ αυτό η δικαιοσύνη για τα εγκλήματα κατά δημοσιογράφων δεν αφορά μόνο την υιοθέτηση αυστηρών νόμων, αλλά και την εφαρμογή τους, την ενίσχυση της ερευνητικής ικανότητας και τη διατήρηση της πολιτικής και δημόσιας πίεσης.

Pablo Arcuri και Elida Zylbeari στο συνέδριο e-society.mk στα Σκόπια. Φωτογραφία: Vančo Džambaski, CC BY-NC 4.0.

EZ: Πώς η διάδοση της διαδικτυακής παραπληροφόρησης και οι συντονισμένες εκστρατείες δυσφήμισης θέτουν άμεσα σε κίνδυνο τη σωματική ή νομική ασφάλεια ενός δημοσιογράφου; Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγμα της σύνδεσης μεταξύ διαδικτυακών ψεμάτων και βίας στον πραγματικό κόσμο;

PA: Συχνά λειτουργούν ως προάγγελοι πραγματικής βλάβης. Όταν οι δημοσιογράφοι παρουσιάζονται συστηματικά στο διαδίκτυο ως τρομοκράτες, προδότες ή νόμιμοι στρατιωτικοί στόχοι, αυτή η περιγραφή είναι δικαιολόγηση για σύλληψη, επίθεση και μερικές φορές ακόμη και για δολοφονία.

Έχουμε δει αυτό πιο χαρακτηριστικά σε συνθήκες συγκρούσεων, όπου οι εκστρατείες παραπληροφόρησης χρησιμοποιούνται για να αμφισβητηθεί το καθεστώς των δημοσιογράφων ως πολίτες. Οι ψευδείς κατηγορίες, που διαδίδονται γρήγορα στο διαδίκτυο, παρουσιάζουν τους δημοσιογράφους ως μαχητές ή συνεργάτες. Μόλις η περιγφαφή αυτή εδραιωθεί, γίνεται πολύ πιο εύκολο για ένοπλους δρώντες να ισχυριστούν ότι οι επιθέσεις κατά δημοσιογράφων είναι δικαιολογημένες ή ακατάλληλες για διερεύνηση. Έτσι, στην πράξη, αυτά τα διαδικτυακά ψέματα μεταφράζονται σε πραγματική στοχοποίηση.

Οι νομικοί κίνδυνοι είναι εξίσου σοβαροί. Η παραπληροφόρηση συχνά χρησιμοποιείται ως όπλο για να προκαλέσει συλλήψεις, ταξιδιωτικές απαγορεύσεις, κατάσχεση περιουσιακών στοιχείων ή νομικές διαδικασίες στο πλαίσιο της καταπολέμησης της τρομοκρατίας ή της εθνικής ασφάλειας. Γι’ αυτό, η Free Press Unlimited αντιμετωπίζει τις διαδικτυακές επιθέσεις ως βασικό ζήτημα ασφάλειας, όχι ως ξεχωριστό ή δευτερεύον πρόβλημα. Η παραπληροφόρηση, η νομική παρενόχληση και η σωματική βία αποτελούν μέρος του ίδιου κύκλου βίας. Η δουλειά μας επικεντρώνεται στο να διακόψει αυτήν την αλυσίδα πριν οι διαδικτυακές αφηγήσεις μεταφραστούν σε ανεπανόρθωτη βλάβη.

EZ: Όταν ένας δημοσιογράφος ή ένα ενημερωτικό μέσο στοχοποιείται από μια μεγάλη εκστρατεία παραπληροφόρησης που έχει ως σκοπό να καταστρέψει την αξιοπιστία τους, ποια είναι η πιο σημαντική ενέργεια ή πόρος που παρέχει η FPU για να τους βοηθήσει να αντισταθούν και να ξαναχτίσουν την εμπιστοσύνη με το κοινό τους;  

PA: Το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούμε να βοηθήσουμε τους δημοσιογράφους να κάνουν όταν χτυπηθούν από μια μεγάλη εκστρατεία παραπληροφόρησης είναι να συνεχίσουν την μετάδοση. Η εμπιστοσύνη επανακτάται πρώτα και κύρια μέσω συνεχιζόμενης, αξιόπιστης δημοσιογραφίας. Εάν οι δημοσιογράφοι φιμωθούν, η παραπληροφόρηση έχει ήδη νικήσει.

Στην Free Press Unlimited, η προτεραιότητά μας σε αυτές τις στιγμές είναι να αφαιρέσουμε τα άμεσα εμπόδια που αποτρέπουν τους δημοσιογράφους να συνεχίσουν την εργασία τους. Μέσω του προγράμματος Reporters Respond παρέχουμε επείγουσα οικονομική, νομική και υποστήριξη ασφαλείας όταν οι δημοσιογράφοι στοχοποιούνται και προσωρινά δεν μπορούν να λειτουργήσουν. Η υποστήριξη βοηθά τους δημοσιογράφους να παραμένουν ενεργοί, ορατοί και ανεξάρτητοι όταν αντιμετωπίζουν άμεσες απειλές. Οι δημοσιογράφοι που αισθάνονται ότι βρίσκονται σε άμεσο κίνδυνο λόγω της φύσης της δουλειάς τους μπορούν απλά να υποβάλουν αίτηση μέσω της ιστοσελίδας μας ή μέσω e-mail στο reportersrespond [at] freepressunlimited.org.

Πέρα από την έκτακτη βοήθεια, υποστηρίζουμε ολοένα και περισσότερο τους δημοσιογράφους στην ενεργή αποδόμηση αφηγήσεων παραπληροφόρησης. Μαζί με συνεργάτες και μέσω της μονάδας ερευνών μας, βοηθάμε στην ανάλυση και αποκάλυψη του τρόπου κατασκευής καμπανιών δυσφήμισης, ποιος βρίσκεται από πίσω τους και πώς ενισχύονται οι ψευδείς ισχυρισμοί. Αυτή η μορφή ερευνητικής υποστήριξης δεν επιχειρηματολογεί αμυντικά· παρουσιάζει γεγονότα, και αυτό είναι συχνά το πρώτο πραγματικό βήμα προς την αποκατάσταση της αξιοπιστίας με το κοινό.

Έτσι, η προσέγγισή μας συνδυάζει την προστασία με την αυτόβουλη δράση: δεν μιλάμε εκ μέρους των δημοσιογράφων, βοηθάμε να διασφαλιστεί η ασφάλεια τους, να έχουν πόρους και είναι προετοιμασμένοι να αποδείξουν την αξιοπιστία τους μέσα από τις δικές τους μεταδόσεις. Αυτό είναι που τελικά επαναφέρει την εμπιστοσύνη.