Παιδιά παίζουν στον δρόμο στην πληγείσα από τον πόλεμο Δαμασκό της Συρίας. Φωτογραφία από τον Baraa Obied στο Pexels.

Από την Angela Joyce

Η αποτρόπαιη πραγματικότητα των πολέμων, που ξεδιπλώνεται στον κόσμο μας, όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία, η σύρραξη Ιράν-Ισραήλ-Η.Π.Α ή η τραγική ανθρωπιστική κρίση στη Γάζα, αποκαλύπτει ότι ο πόλεμος δεν εξελίσσεται μόνο στα πεδία μάχης. Εξελίσσεται σε κάθε δρόμο, σε κάθε σχολικό προαύλιο και σε κάθε σπίτι.

Τα τελευταία νέα του πολέμου επικρατούν στα πρωτοσέλιδα, αλλά στα παρασκήνια υποφέρουν περισσότερο οι κοινοί άνθρωποι, οι πολίτες, ιδιαιτέρως τα παιδιά, καθώς φαίνεται σε περιπτώσεις όπως εκείνου του εικοσιενός μηνών παιδιού στη Γάζα, που επεστράφη στην οικογένειά του με τραύματα, για τα οποία οι γιατροί αποφάνθηκαν πως είχαν προκληθεί από βασανισμό. Τα παιδιά στις εμπόλεμες ζώνες υποφέρουν με μακροχρόνιες συναισθηματικές, σωματικές και αναπτυξιακές επιπτώσεις.

Ενώ η παγκόσμια κοινότητα συχνά μετρά τον ορατό αντίκτυπο, τις ζωές που πάρθηκαν, τα σχολεία που καταστράφηκαν, τις πληγές από το τραύμα, τον εκτοπισμό και την κατεστραμμένη εμπιστοσύνη, μπορούν να ακολουθήσουν τα παιδιά, που μεγαλώνουν σε εμπόλεμες ζώνες για το υπόλοιπο της ζωής τους.

Το ψυχικό τραύμα, ο πρώτος δείκτης πρόβλεψης των μακροχρόνιων δυσκολιών για τα παιδιά στις εμπόλεμες ζώνες

Το ψυχικό τραύμα είναι μία από τις πιο σοβαρές προκλήσεις, με τις οποίες έρχονται αντιμέτωπα τα παιδιά, που ζουν στις εμπόλεμες ζώνες. Ενώ κάποια σωματικά τραύματα επουλώνονται ή είναι διαχειρίσιμα, οι αόρατες πληγές του ψυχικού τραύματος μπορούν να διαρκέσουν ολάκερη τη ζωή τους. Δυστυχώς, η ψυχική υγεία συχνά παραμελείται, ιδιαίτερα σε επικίνδυνες περιοχές. Η κατανόηση και η αντιμετώπιση αυτού του τραύματος αποτελεί το κλειδί για την παροχή βοήθειας στα παιδιά, ώστε αυτά να γιατρευτούν και να επανοικοδομήσουν τις ζωές τους.

Πολλοί ειδικοί υποστηρίζουν όλο και περισσότερο ότι το ψυχολογικό τραύμα, που προκαλείται από τον πόλεμο, θα πρέπει να αναγνωριστεί και να αντιμετωπιστεί ως παγκόσμια υγειονομική κρίση.

Ένας τρόπος με τον οποίο οι επαγγελματίες εργάζονται με τα παιδιά, όπως μέσω των υπηρεσιών παιδικής πρόνοιας, αξιολογούν την κατάσταση του παιδιού και τον καλύτερο τρόπο παροχής υποστήριξης, είναι μέσω του ελέγχου για Δυσμενείς Εμπειρίες της Παιδικής Ηλικίας (ΔΕΠΑ, Adverse Childhood Experiences, ACEs).

Αυτές οι αξιολογήσεις συμπεριλαμβάνουν ερωτήσεις όπως: «Είχες ποτέ χάσει την πρόσβαση σε τροφή, νερό ή καταφύγιο; Έχεις χάσει έναν ή περισσότερους φροντιστές λόγω ασθένειας, φυλακής ή χωρισμού; Έχεις ποτέ βιώσει βία από κάποιο άτομο της οικογένειας; Βίωσες ποτέ μη επιθυμητή σεξουαλική επαφή με έναν ενήλικα;».

Υπάρχουν 10 ερωτήσεις συνολικά. Αυτές οι ερωτήσεις χρησιμοποιούνται για να διαχωρίσουν το επίπεδο τραύματος που έχει βιώσει ένα παιδί και τώρα χρησιμοποιείται από κοινωνικούς λειτουργούς και ψυχολόγους στις ΗΠΑ.

Αν ένας άνθρωπος βιώνει τρία ή περισσότερα από τα κριτήρια ΔΕΠΑ, τίθεται σε πολύ υψηλότερο κίνδυνο για μετατραυματικό στρες, κατάθλιψη, αγχώδη διαταραχή, απόπειρες αυτοκτονίας, χρήση ναρκωτικών και πολλών ειδών νοσημάτων, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου, της υπέρτασης και της καρδιακής ανεπάρκειας.

Ένα στα δέκα άτομα στις ΗΠΑ έχουν τρεις ή περισσότερες δυσμενείς εμπειρίες κατά τα παιδικά τους χρόνια. Αυτό είναι πολύ λιγότερο σε σχέση με το παγκόσμιο ποσοστό, που υπολογίζεται πως είναι ένα στα έξι παιδιά, που ζουν σε ζώνες ενεργών συγκρούσεων, όπου βιώνουν υψηλά επίπεδα πολλαπλών κριτηρίων ΔΕΠΑ ταυτόχρονα.

Όταν ένα τόσο μεγάλο κομμάτι των παιδιών στον κόσμο εκτίθεται σε επαναλαμβανόμενο τραύμα, ο ψυχολογικός αντίκτυπος του πολέμου μετατρέπεται σε κάτι περισσότερο από μία ανθρωπιστική ανησυχία.

Γίνεται υγειονομικό ζήτημα, που θα διαμορφώσει τις κοινωνίες για δεκαετίες.

Τρέχοντα στατιστικά στοιχεία σε επικίνδυνες περιοχές στον κόσμο

Ανά την υφήλιο, τα παιδιά συνεχίζουν να βιώνουν τις ολέθριες επιπτώσεις του πολέμου από πρώτο χέρι.

Στην Ουκρανία, χιλιάδες παιδιά έχουν σκοτωθεί ή τραυματιστεί και εκατομμύρια έχουν εκτοπιστεί από την έναρξη του πολέμου, αφήνοντας τις οικογένειες να παλεύουν να ξαναχτίσουν την καθημερινή τους ζωή εν μέσω συνεχιζόμενης αβεβαιότητας.

Στη δυτική Ασία, ο πρόσφατος πόλεμος, στον οποίο ενεπλάκη το Ιράν, έχει επιδεινώσει την ήδη εύθραυστη τοπική κατάσταση. Αναφορές δείχνουν ότι εκατοντάδες παιδιά έχουν σκοτωθεί ή τραυματιστεί κατά τους βομβαρδισμούς, ενώ οι επιθέσεις σε σχολεία και περιοχές αμάχων εγείρουν σοβαρές ανθρωπιστικές ανησυχίες.

Στη Γάζα, ο εκπρόσωπος της UNICEF James Elder χαρακτήρισε την περιοχή ως «το πιο επικίνδυνο μέρος του κόσμου για ένα παιδί». Δεκάδες χιλιάδες παιδιά έχουν σκοτωθεί ή τραυματιστεί, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες έχουν εκτοπιστεί και τώρα αντιμετωπίζουν σοβαρές ανθρωπιστικές συνθήκες.

Στο Σουδάν, εκατομμύρια παιδιά έχουν επίσης εκτοπιστεί λόγω των συνεχιζόμενων συγκρούσεων, αφήνοντας πολλά από αυτά χωρίς πρόσβαση σε τροφή, μόρφωση, εκπαίδευση, υγειονομική περίθαλψη, ή ασφαλές καταφύγιο.

Για τα παιδιά που ζουν μέσα σε αυτές τις κρίσεις, ο πόλεμος δεν είναι ένα μακρινό γεγονός, που περνάει σαν αναλαμπή μπροστά τους στην τηλεόραση, αλλά τα περικυκλώνει, καθορίζοντας κάθε κομμάτι της ζωής τους.

Επούλωση

Τα καλά νέα είναι πως τα παιδιά είναι ανθεκτικά.

Υπάρχουν ορισμένοι παράγοντες, που μετριάζουν τις επιπτώσεις του τραύματος, με τον πιο αποτελεσματικό να αποτελεί έναν σταθερό, παρόντα, υποστηρικτικό και καθησυχαστικό φροντιστή.

Εμείς, ως ενήλικες, έχουμε την απίθανη ευκαιρία να μειώσουμε και ίσως να αντιστρέψουμε τις επιπτώσεις των δοκιμασιών και των ταλαιπωριών, που βιώνουν τα μικρά μας.

Δυστυχώς, πολλά παιδιά σε εμπόλεμες ζώνες έχουν χάσει είτε ένα είτε και τους δύο βασικούς φροντιστές στη ζωή τους αφήνοντάς τα πιο επιρρεπή στις επιπτώσεις των κριτηρίων ΔΕΠΑ.

Η ανθεκτικότητα των παιδιών, που έχουν ζήσει τραυματικά γεγονότα, δεν σημαίνει πάντα επιστροφή στο φυσιολογικό ή «γρήγορη ανάκαμψη».

Μετά από τον συνυπολογισμό των κριτηρίων ΔΕΠΑ όπως είναι η απώλεια σπιτιού, υπαρχόντων, αγαπημένων, το βίωμα τραυματισμών και πολλά άλλα, το «φυσιολογικό» είναι δύσκολο να οριστεί.

Πολλοί ειδικοί στον τομέα του τραύματος που εργάζονται με παιδιά πιστεύουν ότι είναι πιο ρεαλιστικό για τα παιδιά να βιώσουν κάτι που λέγεται «απόκτηση νοήματος», όπου τα άτομα παράγουν νόημα από τις εμπειρίες τους, πώς τα διαμορφώνουν αυτές και πώς μπορούν να κινηθούν προς τα εμπρός.

Αυτή η διαδικασία συχνά απαιτεί ψυχολογική υποστήριξη, σταθερό περιβάλλον και κοινοτικά δίκτυα, που αφήνουν τα παιδιά να ξεκινήσουν να δομούν την αίσθηση ασφάλειας και του ανήκειν.

Η συλλογική ευθύνη για την προστασία της παιδικής ηλικίας

Είτε αναλογιστούμε τους πολέμους που συμβαίνουν σήμερα είτε αναλογιστούμε το πώς μπορούν να αποτραπούν μελλοντικοί πόλεμοι, ένα πράγμα παραμένει ξεκάθαρο: τα παιδιά πρέπει να προστατεύονται από το συντριπτικό βάρος της βίας.

Μία γενιά που μεγαλώνει μέσα στον πόλεμο δεν είναι απαραίτητα μία χαμένη γενιά. Με σταθερότητα, υποστήριξη και ευκαιρίες, αυτά τα παιδιά μπορούν να μεγαλώσουν και να γίνουν ηγέτες, καινοτόμοι και υποστηρικτές για έναν πιο ειρηνικό κόσμο. Αυτό, όμως, δεν μπορούν να το κάνουν μόνα τους.

Η ευθύνη της παγκόσμιας κοινότητας δεν είναι μονάχα να ξαναχτίσει τις υποδομές, αλλά και να βοηθήσει τα παιδιά να δομήσουν από την αρχή το αίσθημα της ασφάλειας, της σταθερότητας και της ελπίδας.

Αυτή η ευθύνη δεν ανήκει μόνο στα κράτη και τα διεθνή ιδρύματα, αλλά και στους εκπαιδευτικούς, τους εθελοντές, τους κοινοτικούς ηγέτες και τους κοινούς πολίτες.

Η υποστήριξη προσπαθειών, που παρέχουν εκπαίδευση, ψυχολογική φροντίδα και σταθερά περιβάλλοντα για παιδιά, που έχουν επηρεαστεί από τον πόλεμο, η υπεράσπιση πολιτικών, που προστατεύουν τους πολίτες, και η ενημέρωση όσον αφορά τις ανθρωπιστικές κρίσεις είναι όλοι τρόποι, με τους οποίους τα άτομα μπορούν να βοηθήσουν στην εξασφάλιση ότι τα παιδιά δεν μένουν μόνα τους με το βάρος του πολέμου στους ώμους τους.

Το αληθινό κόστος των συρράξεων δεν μετριέται μονάχα με κατεστραμένα κτίρια ή χαμένο έδαφος. Μετριέται με παιδικές ηλικίες, που διαμορφώνονται από τη βία και με τη συλλογική ευθύνη, που μοιραζόμαστε για να προστατεύσουμε τις γενιές αυτές που μεγαλώνουν στην σκιά της.