Ιντλίμπ, Συρία: Παιδί σε προσφυγικό καταυλισμό. Φωτογραφία του Ahmed Akacha μέσω Pexels. Επιτρεπόμενη χρήση.

Γράφει ο Noorudeen Veetykadan

Το 2023 έφτανε στο τέλος του και οι εικόνες από τη Γάζα άρχιζαν να κατακλύζουν τις τηλεοπτικές μας οθόνες. Έπιασα τον εαυτό μου να τις παρακολουθεί ξανά και ξανά: τα ερείπια, οι σειρήνες, η αβάσταχτη ακινησία των μικρών σωμάτων τυλιγμένων σε λευκά σάβανα.

Η έκταση της ολέθρου ήταν ανυπολόγιστη. Αυτό όμως που στοίχειωνε τη μνήμη ήταν τα πρόσωπα των παιδιών: άλλα δίχως πνοή, άλλα πληγωμένα και πολλά τόσο δα μικρά, που αδυνατούσαν να συλλάβουν πώς η ζωή τους κατέρρευσε μέσα στο σκοτάδι. Τα δελτία ειδήσεων αναλώνονταν σε νούμερα και στατιστικές, όμως πίσω από τις μονάδες κρύβονταν ιστορίες, που επέμεναν να μένουν μαζί σου, ακόμη και μετά το σβήσιμο της οθόνης.

Ο πόλεμος δεν είναι πια μια μακρινή πραγματικότητα. Λόγω της διαρκούς ψηφιακής σύνδεσης, τα παιδιά έρχονται πλέον αντιμέτωπα με τις συγκρούσεις σε απευθείας σύνδεση, επηρεασμένα από τις οθόνες και την αγωνία των μεγαλύτερων. Όπως δείχνει το άρθρο, η έκθεση αυτή επαναπροσδιορίζει την παιδική ηλικία παγκοσμίως, ακόμη και για όσα παιδιά δεν έχουν γνωρίσει ποτέ το πεδίο της μάχης.

Καθισμένοι μαζί με τη γυναίκα μου, παλεύαμε με τις εικόνες που μόλις είχαμε δει προσπαθώντας να αντέξουμε έναν πόνο, που δεν μας αναλογούσε, κι όμως τον νιώθαμε βαθιά μέσα μας.

Μέσα σε όλο αυτό, δεν είχα καταλάβει κάτι που είχε μεγάλη σημασία.

Δύο κόρες μεγαλώνουν στο σπίτι μου. Η πρώτη, στα 15 της, είναι αρκετά ώριμη για να συλλάβει την ορολογία της φρίκης. Η δεύτερη, στα 6 της χρόνια, αναζητά ακόμα την ασφάλεια των απλών απαντήσεων. Χωρίς να το καταλάβω, βρίσκονταν συχνά στον ίδιο χώρο με εμάς: θεατές και ακροατές που απορροφούσαν τα πάντα.

Στην αρχή, οι αντιδράσεις τους ήταν ανεπαίσθητες. Μια ερώτηση, μια ματιά. «Γιατί κλαίνε;» ρώτησε κάποτε η μικρότερη, δείχνοντας προς την τηλεόραση. Της έδωσα μια απάντηση καθησυχαστική, μισή αλήθεια. Όμως τα παιδιά δεν στέκονται στις λέξεις, αποκωδικοποιούν τα πρόσωπα, τους τόνους, τις παύσεις. Όσα επιχείρησα να λειάνω, τα είχαν ήδη αντιληφθεί με τη δική τους ενόραση.

Πρόσφατα όμως, η απόσταση ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει «εκεί» και σε όσα ζούμε «εδώ» άρχισε να εξανεμίζεται.

Με την ένταση ανάμεσα σε ΗΠΑ, Ισραήλ και Ιράν να μεγαλώνει, οι ειδήσεις άλλαξαν ύφος. Δεν μιλούσαν πια για κάπου μακριά, αλλά για τον Κόλπο. Οι ειδοποιήσεις στην τηλεόραση ήταν συνεχείς. Λέξεις όπως «πύραυλοι» και «drones» μπήκαν στο λεξιλόγιό μας, όχι ως θεωρητικές έννοιες, αλλά ως κάτι που μπορεί να συμβεί ανά πάσα στιγμή.

Τα σχολεία έκλεισαν. Ο ρυθμός της ζωής πάγωσε.

Μετά ήρθε η στιγμή που άλλαξε τα δεδομένα: καταλάβαμε ότι το Κατάρ, εκεί που ζούμε, κινδύνευε μαζί με τον υπόλοιπο Κόλπο. Όσα βλέπαμε από μακριά, συνέβαιναν πια κοντά μας. 

Αντίκρισα τον φόβο πριν προλάβουμε να τον ονομάσουμε.

Η μεγαλύτερη κόρη μου πάσχιζε να μείνει ήρεμη, όμως οι ερωτήσεις της επέστρεφαν, όλο και πιο καταιγιστικές, όλο και πιο κοφτερές. «Θα γίνει κι εδώ;». «Κινδυνεύουμε;». Δεν ήταν εύκολο να της απαντήσω ξέροντας βαθιά μέσα μου πως ούτε εγώ είχα την απάντηση.

Η πιο μικρή δεν είπε κουβέντα. Απλώς περίμενε.

Ένας απρόσμενος ήχος την έκανε να τρομάξει. Μια ειδοποίηση στο κινητό μαγνήτισε ξαφνικά το βλέμμα της. Ο ουρανός, που κάποτε συμβόλιζε το άπειρο, είχε μεταβληθεί σε μια απειλή, που απαιτούσε εγρήγορση, καθώς η γαλήνη του μπορούσε να χαθεί δίχως καμία προειδοποίηση.

Εκείνη ακριβώς τη στιγμή συνειδητοποίησα όσα δεν είχα καταφέρει να καταλάβω μέχρι τότε.

Δεν είναι απαραίτητο να πατήσει ο πόλεμος το κατώφλι σου για να εισβάλει στο σπίτι. Τρυπώνει σιωπηλά από μια οθόνη, από έναν τίτλο, από κουβέντες που δεν έπρεπε να ακούσουν παιδιά. Όταν πια αρχίζει να μοιάζει αληθινός, έχει ήδη «απολιθωθεί» μέσα τους, σχηματοποιώντας φόβους, που η γλώσσα τους δεν μπορεί ακόμα να περιγράψει.

Οι έρευνες στην παιδοψυχολογία έχουν αποδείξει προ πολλού ότι η συνεχής έκθεση στη βία, είτε άμεση είτε έμμεση, μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιλαμβάνονται την ασφάλεια και τη σταθερότητα. Στο σημερινό περιβάλλον της διαρκούς ενημέρωσης, με τις σκληρές εικόνες και τις συνεχείς ειδήσεις επί 24ώρου βάσεως, τα όρια μεταξύ μιας μακρινής σύγκρουσης και της προσωπικής πραγματικότητας όλο και στενεύουν. Όσα άλλοτε φιλτράρονταν, τώρα φτάνουν ακαριαία, συχνά χωρίς την απαραίτητη συναισθηματική υποστήριξη για την επεξεργασία τους.

Συνήθως αποτιμάμε τον πόλεμο βάσει εδαφικών κερδών και πολιτικών ισορροπιών. Μα υπάρχει ένα τίμημα πιο αδιόρατο, που διαρκεί στον χρόνο. Είναι οι απορίες που γεννιούνται στα παιδιά, οι σιωπές που τα περιβάλλουν καθώς μεγαλώνουν και η νέα τους ματιά στον κόσμο, που πλέον δεν φαντάζει ως πεδίο ευκαιριών, αλλά ως ένας τόπος γεμάτος κινδύνους.

Η παιδική ηλικία θα έπρεπε να είναι ο καιρός της εξερεύνησης, όταν ο ουρανός δεν είναι παρά ένας γαλάζιος θόλος και όχι μια απειλή. Όταν οι δυνατοί ήχοι είναι αφορμή για χαρά και όχι προάγγελοι δεινών. Όταν ο κόσμος φαντάζει αχανής, μα ταυτόχρονα προστατευμένος.

Για πολλά παιδιά της εποχής μας, αυτή η προστασία χάνεται σιγά σιγά κάτω από το βάρος του φόβου.

Πολλά τη χάνουν στη βαριά σκιά της μάχης. Άλλα βλέπουν την ασφάλειά τους να θρυμματίζεται από μακριά λόγω της διαρκούς έκθεσης στη βία, των ερωτημάτων που δεν βρίσκουν απόκριση και της πικρής γνώσης ότι ο κόσμος έχει πάψει πια να είναι το σίγουρο λιμάνι που πίστευαν.

Η κατάσταση αυτή φέρνει γονείς και εκπαιδευτικούς μπροστά σε ένα δίλημμα. Ποιο είναι το μέτρο στην έκθεση στη βία, που διαμορφώνει τη συνείδηση χωρίς να την τραυματίζει; Προετοιμάζουμε τα παιδιά για όσα αντικρίζουν ή τα αφήνουμε αβοήθητα να τα αφομοιώσουν; Μέσα στην ανάγκη μας να ξέρουμε τι συμβαίνει, ίσως υποτιμάμε το βάρος που σηκώνουν οι παιδικές σκέψεις.

Δεν μπορούμε να περιχαρακώνουμε τα παιδιά αιώνια από την πραγματικότητα. Ούτε αρμόζει να εθελοτυφλούμε μπροστά στις παγκόσμιες συγκρούσεις. Ωστόσο, στο μεταίχμιο της επίγνωσης και της έκθεσης, υπάρχει μια διαχωριστική γραμμή που αδυνατούμε να τραβήξουμε: ανάμεσα στην αναγκαία γνώση και τον ψυχικό κορεσμό, ανάμεσα στη θωράκιση και τον τρόμο.

Διότι τη στιγμή που ένα παιδί μαθαίνει να τρέμει τον ουρανό, έχει ήδη στερηθεί κάτι το ανεκτίμητο.

Ο ουρανός δεν προοριζόταν ποτέ να είναι πηγή άγχους. Πρέπει να είναι ένας τόπος, όπου τα σύννεφα αλλάζουν σχήματα, τα πουλιά διασχίζουν τα σύνορα και τα αστέρια λάμπουν γαλήνια τη νύχτα.

Δεν του αξίζουν οι πύραυλοι και τα drones.

Παρ’ όλα αυτά, σήμερα ο ουρανός για πολλά παιδιά έχει χάσει τη μαγεία του κι έχει γίνει ένα αίνιγμα, κάτι που πρέπει να προσέχεις αντί να το εξερευνάς με την παιδική σου περιέργεια.

Ίσως, η πιο μόνιμη ζημιά να μην είναι τα ερείπια που αφήνει πίσω του ο πόλεμος, αλλά όλα εκείνα που σιγά σιγά μεταμορφώνει μέσα μας, υποθηκεύοντας το μέλλον.

Γιατί, πολύ καιρό αφού οι θόρυβοι θα έχουν πάψει, αυτά τα παιδιά θα θυμούνται ένα πράγμα. Έμαθαν να τρέμουν τον ουρανό πριν καν προλάβουν να ανακαλύψουν τη μαγεία του κόσμου που τους περιβάλλει.