Μια νεαρή γυναίκα με κόκκινη ρόμπα και κάλυμμα στην κεφαλή κρατά μια φωτεινή κίτρινη ομπρέλα με σχέδια βιβλίων και φύλλων. Περπατά σε μια βροχή από βέρες, οικογενειακά κάδρα και μπιμπερό. Το εσωτερικό της ομπρέλας κοσμείται από γαλαξίες και λίγο πιο κάτω πολύχρωμα λουλούδια φυτρώνουν προς τα πάνω. Εικονογράφηση από Minority Africa. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Για την Jewel, το να ερωτεύεσαι δεν έχει να κάνει με τη χημεία. Αφορά τα παιδιά. Γνωρίζει κάποιον, δένονται και κάνουν όνειρα φωναχτά. Μα όταν η συζήτηση γυρνά στο μέλλον, τα παιδιά, την οικογένεια και τον οικογενειακό βίο, η ατμόσφαιρα αλλάζει.

Η Jewel δεν θέλει παιδιά. Ούτε τώρα ούτε ποτέ. Δεν είναι μια προσωρινή φάση ή τα θραύσματα μιας ραγισμένης καρδιάς. Είναι μια συνειδητή απόφαση. Και στη Νιγηρία, όπου η μητρότητα θεωρείται ακόμα ευρέως ως το απόλυτο κάλεσμα για μια γυναίκα, αυτή είναι μια ριζοσπαστική απόφαση.

«Απλά αποφάσησα να είναι ελεύθερη», είπε. Και μιλώντας για ελευθερία, εννοεί ελευθερία από παιδιά.

Για την 30χρονη Jewel, η απόφαση είναι βαθύτατα προσωπική, όχι όμως τυχαία. Ως η πρωτότοκη μιας μεγάλης οικογένειας, μεγάλωσε ουσιαστικά τα αδέλφια και ξαδέλφια της. Αυτή η πρώιμη βύθυση στην φροντίδα παιδιών της δίδαξε κάτι σημαντικό: αγαπά τα παιδιά, όχι όμως αρκετά, ώστε να γίνει η ίδια μητέρα. «Μου αρέσει να είμαι μια στοργική θεία», μας λέει. «Ως εκεί για μένα».

Μα τα όρια αυτά σπάνια γίνονται δεκτά, όταν αψηφούν κοινωνικά σενάρια. Και στη Νιγηρία, το σενάριο αυτό είναι άκαμπτα συνδεδεμένο με τον γάμο, τη μητρότητα και την θυσία. Εξηγεί πως η απόφασή της να μην κάνει παιδιά δεν προέρχεται από πόνο, αλλά από σαφήνεια:

Οι περισσότεροι άνδρες πιστεύουν πως γίνεται, επειδή είναι πληγωμένη η καρδιά σου ή πως ακόμα ανακάμπτεις από κάποιο τραύμα

Όμως η σαφήνεια αυτή σπάνια την προστατεύει από περιφρόνηση ή και άμεση εχθρότητα. Την έχουν αποκαλέσει «πικραμένη φεμινίστρια», της έχουν πει πως θα πεθάνει μόνη και έχει κατηγορηθεί πως μισεί τους άνδρες. Σε ρομαντικές σχέσεις, ο αντίκτυπος είναι ακόμα πιο αισθητός. Όπως η ίδια εξηγεί:

Δύο από τις πιο σοβαρές μου σχέσεις τέλειωσαν, επειδή οι άνδρες ήταν πεπεισμένοι πως θ’ αλλάξω μυαλά. Ο ένας παντρεύτηκε έξι μήνες μετά, αφού χωρίσαμε.

Αυτές οι συναναστροφές μαρτυρούν μια ευρύτερη ένταση στην νιγηριανή κοινωνία: μια αναπτυσσόμενη ομάδα γυναικών, που εναπαπροσδιορίζουν την εκπλήρωση χωρίς παιδιά και τις επίμονες προγονιστικές ιδεολογίες, που αντιστέκονται της αλλαγής.

Στη Νιγηρία, η κοινωνική προσδοκία κυοφορίας για τις γυναίκες παραμένει σχεδόν απόλυτη. Η μητρότητα είναι συνυφασμένη με την ιδέα της ωριμότητας, την ηθικότητα, ακόμα και με το πατριωτικό καθήκον. Η γυναίκα που διαλέγει αλλιώς δεν ανατρέπει απλά την παράδοση. Για πολλούς είναι ακατανόητη, όμως η ιστορία περιπλέκει αυτό το αφήγημα.

Πριν την αποικιοκρατία, η μητρότητα σε πολλές νιγηριανές κοινότητες δεν ήταν ιδιωτικό ζήτημα. Ήταν επίσης δημόσιος θεσμός. Η ιστορικός Lorelle Semley γράφει για την «δημόσια μητρότητα» στις αυτόχθονες κοινότητες, όπου οι μητρικοί ρόλοι εκτείνονται σε πολιτικούς και οικονομικούς τομείς. Οι γυναίκες διέθεταν ουσιαστική εξουσία όχι απλά ως βιολογικές μητέρες, αλλά ως ηγέτιδες της κοινότητας, έμποροι και πνευματικές αυθεντίες.

Αυτή η εξουσία διαβρώθηκε συστηματικά υπό αποικιακή κυριαρχία. Βικτωριανές έμφυλες νόρμες που εισήγαγαν ιεραπόστολοι και αποικιακή γραφιοκρατία περιόρισαν τις γυναίκες στον οικογενειακό βίο. Όπως περιγράφει η Ifi Amadiume στο βιβλίο της «Αρσενικές Κόρες, Θηλυκοί Σύζυγοι», η αποικιοκρατία δεν έγραψε απλά από την αρχή το τι θα πει φύλο. Επαναπροσδιόρισε την γυναικεία φύση μέσω χριστιανικων ιδεωδών υποταγής και αυτοθυσίας, που ενισχύθηκαν από εκκλησία, παιδεία και κράτος.

Οι σημερινές γυναίκες χωρίς παιδιά, όπως η Jewel, υπάρχουν κάτω από τη σκιά αυτών των ιστορικών μεταβολών. Είναι όμως και κομμάτια ενός επεκτεινόμενου αντικινήματος. Σύμφωνα με την ακαδημαϊκό R. Makama, η αστικοποίηση, τα αυξανόμενα επίπεδα εκπαίδευσης και η πρόσβαση σε ψηφιακές πλατφόρμες έχουν δώσει νέα σενάρια στις γυναίκες. Μια ζωή χωρίς μητρότητα, που κάποτε φάνταζε ασύληπτη, κερδίζει σιωπηλά έδαφος.

«Δεν είμαι στείρα. Απλά δεν θέλω να κάνω παιδιά».

Η 26χρονη Oluchi πήρε αυτή την απόφαση διαφορετικά. Για χρόνια πίστευε απλά πως «δεν ήταν σαν τις άλλες». Μόνο αφού ανακάλυψε διαδικτυακές κοινότητες ατόμων χωρίς παιδιά, βρήκε τη γλώσσα για να εκφράσει τα συναισθήματά της. Όπως υπογραμμίζει:

Υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ του να είσαι στείρα και να μην κάνεις παιδιά. Δεν είμαι στείρα. Απλά δεν θέλω να κάνω παιδιά, όπως [πολλές] άλλες γυναίκες. Όταν οραματίζομαι το μέλλον μου, δεν υπάρχουν σε αυτό.

Η αντίδραση της οικογένειάς της έχει υπάρξει έντονη και ενίοτε σκληρή. Η μητέρα της είπε κάποτε πως εύχεται για μια εγκυμοσύνη εκτός προγράμματος, «επειδή νομίζει πως θα αλλάξω γνώμη».

«Της λέω επανειλημμένα να μην με πιέζει και να μην μου ζητάει να κάνω παιδί», λέει η Oluchi, απτόητη. Έχει γίνει ικανή να προστατέψει την γαλήνη της. «Προσπαθώ να εκπαιδεύσω, όταν μπορώ, αλλά τις περισσότερες φορές απλά το αγνοώ».

Για την Oluchi, η απόφαση αυτή είναι αδιάσπαστη από τον φεμινισμό. «Μου έδωσε τη γλώσσα και το θράσος», λέει, και τονίζει πως υπάρχει μια άμεση σύνδεση, όπου ο φεμινισμός σου μαθαίνει να αμφισβητείς γιατί θες πράγματα, που σε έχουν αναθρέψει να θες.

Αυτό το δαιδικτυακό υποστηρικτικό σύστημα, κυρίως στο TikTok και το X, είναι ανεπίσημο, όμως ανεκτίμητο. Δεν υπάρχει κάποια ομάδα ατόμων χωρίς παιδιά συγκεκριμένα για την Νιγηρία, όπως μας λέει, αλλά μια χαλαρή συλλογικότητα γυναικών, που μοιράζονται ιστορίες, ανταλλάζουν memes και θυμίζουν η μία στην άλλη πως οι επιλογές τους είναι έγκυρες.

Ο φεμινισμός της Jewel είναι επίσης θεμελιώδης για την κοσμοθεωρία της. Μεγάλωσε διαβάζοντας, αμφισβητώντας και αποφασίζοντας από νωρίς πως η μητρότητα δεν ήταν αναπόφευκτη. Όπως λέει:

Το ήξερα από τα οκτώ μου. Και ναι, ένιωθα περίεργα αρχικά: να είμαι κορίτσι, να βοηθάω να μεγαλώσω τα αδέλφια μου. Αλλά ακόμα και τότε το ήξερα: δεν το θέλω αυτό. Δεν ήταν υποχρεωτική επιλογή, αλλά την έκανα και επιμένω σε αυτήν.

Η σαφήνεια την βοήθησε να κάνει ειλικρινείς συζητήσεις με τους γονείς της. Όπως εξηγεί:

Οι γονείς μου εν τέλει σεβάστηκαν τις αποφάσεις μου, γιατί έχουν ζήσει τις ζωές τους και πήραν την απόφαση να γίνουν γονείς με βάση το τι ήθελαν για τους εαυτούς τους.

Αντίθετα με πολλές γυναίκες, δεν αντιμετωπίζει πίεση από την οικογένειά της να παντρευτεί ή να κάνει παιδιά και τονίζει στον αντίποδα πως «την ηλικία σου την ξέρουν οι άνδρες και σε μειώνουν, επειδή δεν έχεις άνδρα ή παιδί».

Ένας άνδρας, με τον οποίο είχε σχέση, ισχυριζόταν πως μοιραζόταν την ιδεολογία της και, ενώ αρχικά η ίδια ενθουσιάστηκε, σύντομα συνειδητοποίησε πως εκείνος είχε την δική του εγωιστική ατζέντα. Σύμφωνα με την ίδια, «δεν του άρεσαν καν οι γυναίκες» και, όπως αποκαλύπτει, ήταν κρυφά μισογυνιστής και incel. Η Jewel γρήγορα προσθέτει πως η απόφαση να μην κάνεις παιδιά μπορεί να είναι δύσκολη για έναν άνδρα. Μιλώντας για έναν φίλο της που δεν θέλει παιδιά, λέει πως «δεν είναι σθεναροί με τις αποφάσεις τους σαν τις γυναίκες λόγω κοινωνικών προσδοκιών».

Πλέον η ίδια κάνει σχέσεις για λόγους συντροφικότητας και όχι δέσμευσης. Όπως  λέει:

Ο γάμος δεν είναι η προτεραιότητά μου και έχω συμφιλιωθεί με το αν θα παντρευτώ ή όχι. Έχω αδέλφια, φίλους και συναδέλφους, που είναι παντρεμένοι με δύο και τρία παιδιά. Είμαι πάντα χαρούμενη γι’ αυτούς και τους στηρίζω.

«Όταν οι φίλοι μου παντρέυονται, δεν πηγαίνω πέρα δώθε να λέω σε γυναίκες να μην κάνουν παιδιά», προσθέτει, και εύχεται να δεχόταν την ίδια υποστήριξη και σεβασμό από τους γύρω της.

Στην περίπτωση του 25χρονου non-binary Ayanfe, η απόφαση να μην κάνει παιδιά πάρθηκε στην ηλικία των 12 ετών. Η αντίδραση, όπως αναμενόμενο, προήλθε από την οικογένειά του.

Η οικογένειά μου με θεωρεί φρικιό, ιδιαίτερα η μαμά μου, που ακόμα σταυροκοπιέται και προσεύχεται, όταν της λέω πως δεν θέλω παιδιά.

Οι ιστορίες της Jewel, της Oluchi και του Ayanfe αντανακλούν μια αναδυόμενη συνείδηση μεταξύ Νιγηριανών γυναικών και έμφυλα διαφορετικών ατόμων. Για την Jewel, αυτή η συνείδηση σχετίζεται με την ανάκτηση της αυτονομίας και την φαντασία ενός μέλλοντος, όπου η αξία μιας γυναίκας δεν είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη μήτρα της.

Η Oluchi λέει:

Πιστεύω πως οι άνθρωποι που δεν θέλουν παιδιά έχουν συχνά τον περισσότερο σεβασμό γι’ αυτά. Γνωρίζουμε πως αξίζουν αγάπη και σταθερότητα… και αρνούμαστε να να τα φέρουμε σε μια ζωή, στην οποία δεν μπορούμε να τους τα εγγυηθούμε.

Η Jewel συμφωνεί. «Κάθε γυναίκα έχει επιλογή», λέει, επαναλαμβάνοντας πως σε μια κοινωνία, όπου η γυναικεία φύση ορίζεται από τον γάμο και τη μητρότητα, το να επιλέγεις να μην κάνεις παιδιά είναι ό,τι πιο επαναστατικό μπορεί να κάνει μια μητέρα. «Μην νομίζετε πως η μητρότητα είναι το μοναδικό μονοπάτι ή ο μόνος τρόπος να ζήσετε τις ζωές σας. Υπάρχουν πολλοί τρόποι. Εσύ ορίζεις τη ζωή και το σώμα σου».