Μια κοινωνία που αστυνομεύει τα σώματα των γυναικών ακόμα και όταν διακυβεύεται η ζωή τους. Remix εξωφύλλου από τον Abhimanyu Bandyopadhyay, χρήση κατόπιν αδείας

Το πρωινό της 21ης Ιανουαρίου 2025, το Μπαγκλαντές ταρακουνήθηκε από έναν καταστροφικό σεισμό μεγέθους 5,7 βαθμών, που προκάλεσε τον θάνατο τουλάχιστον 10 ανθρώπων και τον τραυματισμό πολύ περισσότερων. Τα γραφεία είχαν μόλις ανοίξει, ενώ κάποιοι άνθρωποι ήταν ακόμα στο σπίτι και ετοιμάζονταν να ξεκινήσουν τη μέρα τους, όταν τα έπιπλα και ό,τι κρεμόταν ξαφνικά γύρω στις 10.38 π.μ. άρχισαν να κουνιούνται.

Από το Ναρσίγκντι ως τη Ντάκα, το Μαϊμενσίνγκ, την Χούλνα και την Σιλέτ, ο κόσμος έτρεξε πανικοβλημένος να βγει βιαστικά από γραφεία και σπίτια, καθώς οι δονήσεις εξαπλώνονταν σε όλη τη χώρα. Πολλά άτομα είπαν ότι δεν είχαν ξαναζήσει ποτέ τόσο έντονες δονήσεις στην καρδιά της πόλης. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισαν γρήγορα με αναρτήσεις, που περιέγραφαν το φόβο και τη σύγχυση εκείνων των στιγμών.

Δεν τρίβονταν μεταξύ τους, ωστόσο, μόνο οι τεκτονικές πλάκες. Η πολιτική φύλου στο Μπαγκλαντές άρχισε κι αυτή σύντομα να κλυδωνίζεται. Καθώς τα κτίρια τραντάζονταν και όλο το έθνος αναζητούσε ασφάλεια, η συλλογική συνείδηση της χώρας, όπως εκφράστηκε στο διαδίκτυο, αποφάσισε ότι αυτή ήταν η τέλεια στιγμή για να ρωτήσει μια αληθινά επείγουσα ερώτηση: θα πρέπει μια γυναίκα να φορέσει τη χιτζάμπ της πριν τρέξει να σωθεί; «Ναι», ήταν η απάντηση από κάποιους χώρους. Ενώ στο έδαφος άνοιγαν ρωγμές, ένα κομμάτι της χώρας νοιαζόταν περισσότερο για το αν οι γυναίκες ήταν επαρκώς «καλυμμένες» την ώρα που τις έβγαζαν από ετοιμόρροπα κτίρια. Μέσα σε λίγα λεπτά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στο Μπαγκλαντές χωρίστηκαν σε δύο αντίπαλα στρατόπεδα: ένα που επέμενε ότι οι χιτζάμπ και οι μαντίλες πρέπει να φοριούνται ακόμα και κατά τη διάρκεια ενός σεισμού, το άλλο που αναρωτιόταν γιατί στο καλό θα πρέπει να έχουμε την απαίτηση οι γυναίκες να φέρουν αυτό το αόρατο βάρος μέσα σε μια φυσική καταστροφή.

Μια γυναίκα διηγήθηκε πώς της αρνήθηκαν την εκκένωση, επειδή το σαλβάρι της ήταν πολύ  λεπτό.  Μια άλλη θρηνούσε με το πολιτιστικό άγχος, που περιέκλειε το αθάνατο ερώτημα για τους Βεγγαλέζους: «Τι θα πει ο κόσμος;». Η ακτιβίστρια Seema Akhter το έθεσε πιο ωμά: «Όταν χτυπάει ένας σεισμός, οι άνδρες προσπαθούν να σωθούν. Οι γυναίκες του Μπαγκλαντές ψάχνουν για τις μαντήλες τους». Μακάρι να έκανε λάθος.

Κάθε φορά που γίνεται σεισμός, το Μπαγκλαντές κατά κάποιο τρόπο καταφέρνει να μετατρέπει την καταστροφή σε δημοψήφισμα γύρω από το πώς είναι ντυμένες οι γυναίκες. Αυτή η φορά δεν αποτέλεσε εξαίρεση. Πριν κι από τα σχέδια αντιμετώπισης έκτακτων αναγκών, πριν από τις εκτιμήσεις περί σταθερότητας των υποδομών, πριν από τη λογοδοσία της κυβέρνησης, η χώρα βρέθηκε βουτηγμένη σε έναν ακόμα πολιτιστικό πόλεμο για την μαντήλα και την χιτζάμπ. Και μετά ήρθε η αναπόφευκτη επωδός των αυτόκλητων φυλάκων της ηθικής, των cis-ετερόφυλων αντρών Μουσουλμάνων Βεγγαλέζων, που έκαναν διάλεξη στις γυναίκες περί ευσέβειας κατά τη διάρκεια μιας έκτακτης εθνικής ανάγκης. Πολλοί με αυτοπεποίθηση δήλωσαν ότι οι γυναίκες πρέπει να καλύπτονται πρώτα, επειδή ο σεισμός είναι σημάδι της «οργής του Θεού» και υποστήριξαν ότι η ταπεινότητα της γυναίκας είχε περισσότερη σημασία από την ασφάλειά της. Αν αυτό είναι το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου κατά τη διάρκεια μιας φυσικής καταστροφής, τι ελπίδα να υπάρχει; Οι αναρτήσεις τους βγήκαν δημοσίως. Η αλαζονεία τους αποδείχτηκε αχαλίνωτη.

Ας είμαστε ξεκάθαροι, δεν είμαι θρησκευτικός αναλυτής ή ακαδημαϊκός. Φυσικά, έκανα ό,τι ένα λογικό άτομο που ζει τον 21ο αιώνα θα έκανε: έψαξα στο Google. Προς έκπληξή μου, δεν υπάρχει καμία εντολή στο Ισλάμ, που να απαιτεί η γυναίκα να σταματάει εν μέσω εκκένωσης για να φορέσει μια μαντήλα. Στην πραγματικότητα, η ισλαμική νομολογία είναι πολύ ξεκάθαρη όσον αφορά τις επείγουσες περιπτώσεις. Η βασική αρχή του Ισλάμ λέει ότι η συντήρηση της ζωής έρχεται πρώτη. Αν μια γυναίκα βρίσκεται σε κίνδυνο, το να διαφύγει για να σώσει τη ζωή της προηγείται της διατήρησης μιας ταπεινής εμφάνισης.

Δεν είναι τόσο δύσκολο να είναι κανείς λογικός. Αν μπορείς να σταματήσεις την προσευχή σου για να επιβιώσεις σε έναν σεισμό, μπορείς και να βγεις από ένα κτίριο χωρίς τέλεια τακτοποιημένη την ταπεινή σου ενδυμασία. Η ζωή προηγείται. Κι όμως με κάποιο τρόπο, η πατριαρχία προηγείται ακόμα και της ζωής.

Τότε γιατί οι γυναίκες ψάχνουν ακόμα για μαντήλες κατά τη διάρκεια καταστροφών; Επειδή η πατριαρχία και οι κοινωνικές νόρμες έχουν εγγράψει ταπεινότητα, ντροπή, και φόβο τόσο βαθιά στις γυναίκες, που ακόμα και σε θανάσιμο κίνδυνο, το τι θα πει η κοινωνία γίνεται πιο απειλητικό από το έδαφος που τρέμει κάτω από τα πόδια τους.

Πρέπει να κοροϊδεύουμε αυτές τις γυναίκες; Σίγουρα όχι. Είναι θύματα ενός συστήματος σχεδιασμένου να τις πειθαρχεί. Θα πρέπει να αντιταχθούμε σε όσα άτομα εξέφρασαν σύγχυση στο διαδίκτυο; Επίσης όχι. Ο θυμός τους είναι εξίσου δικαιολογημένος. Αυτό που πρέπει να αμφισβητήσουμε είναι η κουλτούρα, που αναγκάζει τις γυναίκες να επιλέξουν ανάμεσα στην επιβίωση και την «ευυποληψία». Τελικά, όλα έχουν να κάνουν με το να παίρνεις τις δικές σου αποφάσεις. Εφόσον είσαι σώα και ασφαλής, θα μπορείς έπειτα και να προσευχηθείς στο Θεό για έλεος και ασφάλεια.

Αν και το Μπαγκλαντές δεν είναι μια χώρα με μουσουλμανική πλειοψηφία, όπου οι γυναίκες είναι νομικά υποχρεωμένες να ακολουθούν τον ισλαμικό κώδικα ενδυμασίας, πολλές αντιμετωπίζουν ακόμα ήπια μεν, επίμονη δε πίεση από τις οικογένειές τους να το κάνουν. Η άρνηση να φορέσουν μαντίλα συχνά οδηγεί τις γυναίκες να υφίστανται ενέργειες από την οικογένειά τους, γείτονες και ξένους, που στόχο έχουν να τις ντροπιάσουν. Αν και το Άρθρο 28 του Συντάγματος της Λαϊκής Δημοκρατίας του Μπαγκλαντές απαγορεύει τις διακρίσεις βάσει φύλου και επιβεβαιώνει ότι άνδρες και γυναίκες έχουν ισότητα σε όλα τα πεδία της δημόσιας ζωής, αυτό το δικαίωμα υπάρχει μόνο στα χαρτιά. Οι γυναίκες δεν αισθάνονται ότι μπορούν να εξασκήσουν το ιερό τους δικαίωμα να ζήσουν ελεύθερες και ανεξάρτητες εξαιτίας της πατριαρχικής δομής της κοινωνίας.

Μια πρόσφατη μελέτη από το Ίδρυμα Manusher Jonno και το DNET αποκαλύπτει το βάθος αυτής της κουλτούρας:

44% πιστεύουν ότι οι γυναίκες με χιτζάμπ είναι «καλά κορίτσια».

66% λένε ότι οι γυναίκες που ακολουθούν τους θρησκευτικούς κανόνες είναι «καλά κορίτσια».

63% θεωρούν τις γυναίκες με «δυτική ενδυμασία» «κακά κορίτσια», που καταστρέφουν την κοινωνία.

Με στατιστικές όπως αυτές, αποτελεί έκπληξη ότι ακόμα και μετά από έναν καταστροφικό σεισμό, το έθνος είχε εμμονή όχι με τα συστήματα αντιμετώπισης της έκτακτης ανάγκης ή οικοδόμησης ασφάλειας αλλά με το ποια φορούσε μαντήλα;

Είναι αξιοσημείωτο ότι από την πτώση του καθεστώτος του Σεΐχ Χασίνα τον Αύγουστο 2024, η βία βάσει φύλου έχει αυξηθεί ραγδαία στο Μπαγκλαντές. Επιπλέον, ριζοσπάστες Ισλαμιστές κεφαλαιοποιούν την πολιτική αστάθεια και εργαλειοποιούν τη θρησκεία για να αστυνομεύουν, φιμώνουν και ελέγχουν τις γυναίκες. Στον αθλητισμό, τη διασκέδαση, τη δημόσια ζωή, η συμμετοχή των γυναικών περιορίζεται.

Ο σεισμός της 21ης Ιανουαρίου δεν δημιούργησε αυτή τη δυσλειτουργία. Την αποκάλυψε.

Ίσως η πιο έντονη απεικόνιση δύο μέτρων και δύο σταθμών στο Μπαγκλαντές ήρθε από το υλικό καταγραφής του κλειστού κυκλώματος του Shahidullah Hall στο Πανεπιστήμιο της Ντάκα, μίας από τις πιο παλιές εστίες του Πανεπιστημίου. Άνδρες φοιτητές έτρεχαν κάτω στις σκάλες κατά τη διάρκεια του σεισμού φορώντας πετσέτες, σορτσάκια ή ακόμα και ημίγυμνοι. Κανείς δεν τους έκανε κήρυγμα περί ταπεινότητας. Κανείς δεν τους κατηγόρησε ότι προκάλεσαν θεϊκό θυμό. Κανείς δεν τους διέταξε να καλυφθούν.

Ποιος νόμος θα τους ελέγξει; Ποιος φετφάς θα τους ντροπιάσει;

Τα δύο μέτρα και δύο σταθμά ανθούν σε ένα πολιτικό κλίμα, που γίνεται ολοένα και πιο εχθρικό απέναντι στις γυναίκες πρόσφατα. Στις 23 Mαΐου 2025, το Hefazat-e-Islam, μία ισλαμιστική ομάδα συνηγορίας Deobandi, κάλεσε σε διαδηλώσεις σε όλη τη χώρα απαιτώντας την κατάργηση της έκθεσης της Επιτροπής για την Αναμόρφωση των Γυναικών, ονομάζοντάς την «επιτροπή για παλιοθήλυκα».

Παρομοίως, τον Ιούλιο, η Τράπεζα του Μπαγκλαντές εξέδωσε μια εγκύκλιο, που απαιτούσε από τις γυναίκες εργαζόμενες να φορούν σάρι ή το παραδοσιακό σαλβάρι με μακρυμάνικο πουκάμισο με μαντήλες, απαγόρευσε τα κοντομάνικα και τα κολάν και υπαγόρευσε το μήκος του ποδόγυρου. Αν λάβουμε υπόψη όλα όσα συμβαίνουν τώρα, δεν είναι δύσκολο να μαντέψουμε τους λόγους για τους οποίους εισάχθηκε αυτή η οδηγία. Από την Εξέγερση του Ιουλίου, στο Μπαγκλαντές έχει γίνει απέλπιδα προσπάθεια εφαρμογής και διαμόρφωσης μιας κάποιας πολιτιστικής σφαίρας, και αυτό που βλέπουμε σήμερα αντανακλά αυτή την συλλογική προσπάθεια.

Αν αναρωτιέστε πόσο μακριά θα μπορούσε να πάει αυτό, ρίξτε μια ματιά στο Αφγανιστάν. Γύρω στα μεσάνυχτα την τελευταία νύχτα του Αυγούστου, η χώρα βίωσε έναν καταστροφικό σεισμό, που οδήγησε στο θάνατο περίπου 2.000 ανθρώπων, προκάλεσε χιλιάδες τραυματισμούς και κατάστρεψε υγεινομικές δομές και σπίτια. Σε όλα τα κατεστραμμένα χωριά της περιοχής Νουργκάλ του ορεινού Κουνάρ, γυναίκες κείτονταν τραυματισμένες κάτω από συντρίμμια χωρίς να μπορούν να εξεταστούν, επειδή δεν υπήρχαν γυναίκες εργαζόμενες υγείας και οι κανόνες των Ταλιμπάν απαγορεύουν να τις αγγίξουν άντρες γιατροί. Γυναίκες κυριολεκτικά πέθαναν, επειδή οι κανόνες των ανδρών θεωρήθηκαν πιο ιεροί από τις ζωές τους.

Οδηγείται το Μπαγκλαντές στην ίδια άβυσσο; Ίσως όχι ακόμα. Αλλά σίγουρα πλησιάζει στο να γίνει η ουτοπία της cis-ετεροφυλικής αρσενικής κυριαρχίας. Στο κενό εξουσίας που ακολούθησε την πτώση του Σεΐχ Χασίνα, αναδύθηκε σε όλη τη χώρα ένα νέο μοντέλο μουσουλμανικής αρρενωπότητας, που το χαρακτηρίζει το αίσθημα κατά του Συνδέσμου Αουάμι, κατά της εκκοσμίκευσης, θρησκευτικής ορθοδοξίας, μισογυνισμού και μπαγκλαντεσιανού υπερεθνικισμού. Αυτή η φιγούρα, που συχνά αναφέρεται ως ο «Μουσουλμάνος άντρας Tauhidi», έχει αναλάβει το ρόλο του ηθικού κριτή, που αστυνομεύει την ενδυμασία των γυναικών περιορίζοντας την κίνησή τους και επιβάλλοντας αυστηρούς θρησκευτικούς κώδικες σε όλη τη δημόσια και ιδιωτική ζωή. Αυτή η συγκεκριμένη μουσουλμανική μπαγκλαντεσιανή αρσενική ψυχή ακόμα βλέπει τους άντρες ως «το σύνολο» (πλειοψηφία) και τις γυναίκες ως «το μηδέν» (μειοψηφία) και τείνει να θεωρεί την πατριαρχία όχι ως ένα σύστημα, αλλά ως τη φυσική τάξη. Αυτό κρύβει τον μισογυνισμό κάτω από το μανδύα της θρησκευτικής ορθότητας και διασφαλίζει ότι οι γυναίκες εσωτερικοποιούν τον έλεγχο που υφίστανται μέχρι να τον επιβάλλουν οι ίδιες στον εαυτό τους.

Γι’ αυτό είναι απαραίτητο να ξεμάθουμε αυτά που ξέρουμε. Οι γυναίκες που φορούν ή δεν φορούν χιτζάμπ πρέπει να αμφισβητήσουν τον ίδιο τον εσωτερικοποιημένο μισογυνισμό τους, την προδιάθεση που τις κάνει να αισθάνονται υπεύθυνες για την τιμή, την ταπεινότητα, την αγνότητα. Η θρησκεία και η κουλτούρα χρησιμοποιούνται εδώ και καιρό ως ασπίδες για τις υφιστάμενες διακρίσεις φύλου. Οι γυναίκες πρέπει να απορρίψουν αυτό το βάρος μαζί και, αν δεν αντισταθούν τώρα, η οπισθοδρόμηση αυτή θα γίνεται ολοένα και χειρότερη όσο περνάει ο χρόνος.

Η αλλαγή δεν θα έρθει σε μια νύχτα. Αλλά δεν θα έρθει ποτέ, αν οι γυναίκες παραμείνουν παγιδευμένες σε συζητήσεις για τη μαντήλα ενώ το έθνος καταρρέει οικονομικά, πολιτικά, ηθικά.

Εκείνη την Παρασκευή το πρωί, η γη σείστηκε. Αλλά αυτό που μας ταρακούνησε περισσότερο ήταν ότι, σε μια στιγμή ζωής και θανάτου, το Μπαγκλαντές αναρωτήθηκε όχι αν «είσαι ασφαλής», αλλά αν «ήσουν καλυμμένη».

Και μέχρι να πάψει να τίθεται αυτό το ερώτημα, κανένα σχέδιο διαχείρισης καταστροφών δεν μπορεί να σώσει το έθνος.