Εικόνα δημιουργημένη από την Ameya Nagarajan στο Canva Pro για το Global Voices

Του Brett Davidson

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος της σειράς Spotlight του Global Voices «Ανθρώπινες αντιλήψεις σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη» για τον Απρίλιο του 2026. Η σειρά αυτή προσφέρει πληροφορίες σχετικά με το πώς χρησιμοποιείται η Τεχνητή Νοημοσύνη στις χώρες της παγκόσμιας πλειονότητας, πώς η χρήση και η εφαρμογή της επηρεάζουν τις μεμονωμένες κοινότητες, τι σημαίνει ενδεχομένως αυτό το πείραμα Τεχνητής Νοημοσύνης για τις μελλοντικές γενιές κ.ά. Μπορείτε να υποστηρίξετε αυτήν την κάλυψη κάνοντας δωρεά εδώ.

Τεχνολογίες όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και οι πλατφόρμες που βασίζονται σε αλγόριθμους επηρεάζουν με πρωτοφανή τρόπο σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής μας, από την πανεπιστημιακή κοινότητα έως την εργασία και το περιβάλλον. Όσον αφορά την κοινωνική δικαιοσύνη, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, η κατάσταση φαίνεται θλιβερή: οι αλγόριθμοι μάς μεταφέρουν σε ιδεολογικούς θαλάμους αντήχησης, ενώ η ΤΝ έχει αυξήσει την παρακολούθηση και την εξαγωγή δεδομένων σε ανησυχτικά νέα επίπεδα. Ταυτόχρονα, οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης επιτρέπουν στους οργανισμούς της κοινωνίας των πολιτών να βρουν το κοινό τους και να διηγηθούν ιστορίες με ισχυρούς νέους τρόπους, ενώ η ΤΝ καθιστά δυνατή την έρευνα και τη δοκιμή μηνυμάτων για άτομα που δεν είχαν προηγουμένως την οικονομική δυνατότητα.

Στα πλαίσια του πρόσφατου προγράμματος με τίτλο «Νέα τεχνολογία, Νέοι κανόνες», το International Resource for Impact and Storytelling (IRIS), υπό την υποστήριξη του Luminate και των Ιδρυμάτων Ανοιχτής Κοινωνίας, ανέθεσε δέκα μελέτες περίπτωσης σε οργανισμούς και ερευνητές στην παγκόσμια πλειονότητα, με σκοπό να διαπιστωθεί πώς αυτή η νέα τεχνολογία επηρεάζει τους ίδιους και το έργο τους και τι κάνουν για να προσαρμοστούν. Οι μελέτες προήλθαν από τη Λατινική Αμερική και την Καραϊβική, τον αραβικό χώρο, τη Νιγηρία, την Τυνησία, την Ινδία και το Χονγκ Κονγκ.

Κάθε μελέτη περίπτωσης ξεχωριστά είναι απίστευτα πλούσια και ενδιαφέρουσα (και ορισμένοι από τους συντάκτες τους γράφουν σχετικά για το Global Voices), ωστόσο, παρατηρώντας τις στο σύνολό τους, διακρίναμε αρκετά ενδιαφέροντα μοτίβα, που ενδεχομένως έχουν απήχηση και προσφέρουν μαθήματα σε άλλους.

Διάφορες τακτικές: Υιοθέτηση, αντίθεση και καινοτομία

Σε όλες τις μελέτες περίπτωσης, διακρίναμε τρεις ξεκάθαρους τρόπους, με τους οποίους η κοινωνία των πολιτών ανταποκρίνεται στο τεχνολογικά τροφοδοτούμενο απολυταρχικό περιεχόμενο: μέσω της υιοθέτησης, της αντίθεσης και της καινοτομίας.

Ορισμένοι οργανισμοί συνδυάζουν πολιτισμό και τεχνολογία για τους δικούς τους σκοπούς: για παράδειγμα, το Fogo Cruzado στη Βραζιλία συνεργάζεται με το Future Narratives Lab, που εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο και μαζί χρησιμοποιούν ΤΝ για να διεξάγουν δοκιμές σε μηνύματα, που αποσκοπούν στη μείωση της δημόσιας στήριξης για την αστυνομική βία στις φαβέλες.

Άλλοι οργανισμοί εστιάζουν στην αντίθεση και την αντίσταση ενάντια στην τεχνολογικά υποβοηθούμενη παρακολούθηση και την ψηφιακή βία, όπως το Derechos Digitales, το οποίο χρησιμοποιεί μέσα κοινωνικής δικτύωσης για εκστρατείες και κινητοποίηση ενάντια στην ευρέως διαδεδομένη χρήση τεχνολογιών αναγνώρισης προσώπων από τις Αρχές στη Βραζιλία και τη Χιλή.

Ορισμένοι καινοτομούν ανακαλύπτοντας νέες μορφές και προσεγγίσεις για τη δημοσιογραφία και την αφηγηματική συμμετοχή των πολιτών. Παράδειγμα του πρώτου αποτελεί η Alharaca, μια ομάδα φεμινιστών δημοσιογράφων από το Ελ Σαλβαδόρ, που εργάζεται στην εξορία και πειραματίζεται με την αποσύνδεση από το διαδίκτυο και την επιβράδυνση αντί να ενδίδει στην πίεση της τεχνολογίας για επιτάχυνση. Φέρνουν το κοινό τους σε επαφή από κοντά και δοκιμάζουν νέες μεθόδους αφήγησης, όπως επιτραπέζια παιχνίδια και εμβυθιστικές ηχητικές εγκαταστάσεις. Όσον αφορά την κοινωνία των πολιτών, ακτιβιστές στο Χονγκ Κονγκ προσαρμόζονται στη διάχυτη παρακολούθηση με ΤΝ με τη χρήση χιούμορ, την ενσωμάτωση νοήματος σε φαινομενικά αθώα ορολογία και την εργασία τους μέσω βραχυχρόνιων, προσωρινών οργανώσεων.

Φυσικά, η υιοθέτηση τεχνολογίας, η αντίθεση σε αυτή, και η καινοτομία στον τομέα αυτόν δεν αλληλοαποκλείονται. Το γεγονός ότι το Fogo Cruzado εκμεταλλεύεται τις ερευνητικές δυνατοτήτες που προσφέρει η ΤΝ αποτελεί εξαιρετική καινοτομία. Μόνο μέσω αφηγηματικών και οργανωτικών καινοτομιών καταφέρνουν να αντιμετωπίσουν και να αντισταθούν οι ακτιβιστές στην κρατική καταπίεση σε μέρη όπως το Χονγκ Κονγκ και η Τυνησία. Ωστόσο, υπάρχουν επίσης σαφείς προσεγγίσεις. Πιστεύουμε ότι οι τρεις αυτές τακτικές αποτελούν πιθανώς χρήσιμες οδηγίες για τους οργανισμούς που προσπαθούν να πλοηγηθούν στην τρέχουσα κατάσταση.

Από τοπικό σε διεθνές επίπεδο

Αρκετές μελέτες περίπτωσης αναδεικνύουν τη στροφή προς το τοπικό επίπεδο, ώστε να δοθεί προτεραιότητα σε ζητήματα και φωνές του απλού λαού, που παραγκωνίζονται από τα εθνικά ΜΜΕ και την πολιτική, καθώς και για να αποφευχθεί ο εξονυχιστικός έλεγχος των Αρχών, που εστιάζει κυρίως στην εθνική σκηνή. Αλλάζοντας το πλαίσιο που θέτει την εθνική πολιτική στο επίκεντρο, αυτό που προηγουμένως θεωρούνταν περιθωριακό αποκτά κεντρική θέση: προωθούνται τοπικές ιστορίες, ειδήσεις και πολιτική. Είναι το σημείο, όπου η πολιτική διασταυρώνεται με τις ζωές των ανθρώπων, όπου η σύνδεση και η ενδυνάμωση λαμβάνουν χώρα εκτός των τεχνολογικών πλατφόρμων παρακολούθησης, όπου υπάρχουν κοινά ζητήματα, όπου το κοινό και οι δημιουργοί των μέσων αλληλεπιδρούν, όπου η αλλαγή φαίνεται εφικτή.

Ταυτόχρονα, παρατηρείται στροφή στο υπερεθνικό επίπεδο, με την παρακολούθηση των τάσεων και την κατανόηση πολιτικών εξελίξεων πέρα από τα όρια ενός έθνους, ως τρόπος κοινοποίησης μαθημάτων και δημιουργίας διασυνοριακής αλληλεγγύης. Όπως τα απολυταρχικά καθεστώτα επικοινωνούν και αντλούν διδάγματα το ένα από το άλλο πέρα από τα σύνορα, όπως η τεχνολογία δεν γνωρίζει όρια, έτσι και οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών συνειδητοποιούν ότι πρέπει να επικοινωνούν πέρα από τα όρια και τα σύνορα για να δώσουν νόημα και να ενισχύσουν τη δύναμή τους.

Η ευελιξία είναι το παν

Σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο περιβάλλον, όπου ο τεχνολογικός απολυταρχισμός συνεχώς καινοτομεί και σκόπιμα διαταράσσει και συγκλονίζει, η ευελιξία και η προσαρμοστικότητα είναι ουσιώδεις στρατηγικές. Αυτό είναι εμφανές σε όλες τις μελέτες περιπτώσεων, το πιο ξεκάθαρο παράδειγμα, ωστόσο, προέρχεται από το Χονγκ Κονγκ, όπου οι συντάκτες της μελέτης περίπτωσης τονίζουν τη σημασία των εφήμερων δομών που μπορούν να προκύψουν, να διαλυθούν και να επανεμφανιστούν όπως απαιτείται. Οι διαρρυθμίσεις αυτές, μικρές ομάδες, ανεπίσημοι συνεταιρισμοί, εναλλασόμενοι πρόεδροι, δίκτυα εθελοντών, διατηρούν τη δυναμική ενώ αποφεύγουν τα μεμονωμένα σημεία ευαλώτητας. Αυτό αποτελεί επίσης σημαντικό μάθημα, που πρέπει να λάβουν υπόψη οι χρηματοδότες. Tόσο η ανθεκτικότητα όσο και ο αντίκτυπος εξαρτώνται από την ικανότητα πρόβλεψης και προσαρμογής σε σύντομο χρονικό διάστημα και οι ρυθμίσεις χρηματοδότησης πρέπει να το ενσωματώνουν.

Χρειάζεται συνεργασία

Κανένας οργανισμός δεν μπορεί να τα κάνει όλα μόνος του. Κανείς δεν μπορεί να επιτύχει συστημικό αντίκτυπο ενεργώντας μεμονωμένα. Όπως δείχνουν οι μελέτες περίπτωσής μας, απαιτούνται ισχυρά, αποκεντρωμένα και συνεργατικά δίκτυα, εντός των χωρών και πέρα από τα σύνορα. Οι επαγγελματίες της αφήγησης και οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών δημιουργούν ενεργά συμμαχίες και αναζητούν βοήθεια και τεχνογνωσία από οργανισμούς και συναδέλφους εκτός του δικού τους τομέα, με σκοπό να ενισχύσουν τις αφηγηματικές τους προσπάθειες, να ενδυναμώσουν τις εκστρατείες υπεράσπισης και να προστατευθούν από ψηφιακές επιθέσεις και παρακολούθηση. Οι στρατηγικές χρηματοδότησης με τη σειρά τους πρέπει να υποστηρίξουν προληπτικά αυτό που το Polis Project αποκαλεί «την υποδομή της αντίστασης».

Η συσχέτιση της αφήγησης, της τεχνολογίας και της ισχύος

Σε δέκα μελέτες περιπτώσεων, διακρίνουμε τρία στοιχεία σε συνεχή αλληλεπίδραση, το καθένα αδιαχώριστο από τα άλλα: την αφήγηση, την τεχνολογία και την πολιτική. Οι φορείς της κοινωνίας των πολιτών είναι δημιουργοί αφηγήσεων: η αφήγηση προηγείται της τεχνολογίας, ενώ ο πολιτισμός και η δημιουργία νοήματος αποτελούν ΤΟ βασικό πεδίο αγώνα αυτή τη στιγμή. Είναι τεχνολόγοι: χρησιμοποιούν, δημιουργούν και εργάζονται μέσω της τρέχουσας και της αναδυόμενης τεχνολογίας για να χτίσουν δύναμη και να εμπλακούν στον αγώνα για τον πολιτισμό, την αφήγηση και το νόημα, προσαρμόζοντας και καινοτομώντας συνεχώς, ισορροπώντας πάντα τις δυνατότητες και τις ευκαιρίες της τεχνολογίας με τους κινδύνους, τους περιορισμούς και τις βλάβες της. Είναι πολιτικοί φορείς, οργανωτές και δημιουργοί δύναμης: δημιουργούν νόημα τόσο για όσο και με την τεχνολογία, προς όφελος της κοινωνικής δικαιοσύνης και της δημοκρατίας.

Σε γενικές γραμμές, ενώ η παρακολούθηση, οι καταχρήσεις και οι τεράστιες συγκεντρώσεις και ανισορροπίες ισχύος, που διευκολύνει η ΤΝ και οι άλλες νέες τεχνολογίες, είναι πολύ ανησυχητικές, βρήκαμε μεγάλη ενθάρρυνση σε αυτές τις μελέτες περίπτωσης. Δραστηριοποιούμενοι σε εχθρικό περιβάλλον, χρησιμοποιώντας εργαλεία που ανήκουν στους λεγόμενους «μπρολιγάρχες» και τους αυταρχικούς ηγέτες, οι υποστηρικτές και οι ακτιβιστές που εστιάζουν στην κοινωνική δικαιοσύνη, οι δημοσιογράφοι και οι αφηγητές σε όλο τον κόσμο προσαρμόζονται με επιτυχία και αξιοποιούν την τεχνολογία και τον πολιτισμό για να ενισχύσουν τη δύναμη του λαού προς όφελος της δημοκρατίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ο Brett Davidson είναι ιδρυτής και διευθυντής της Wingseed LLC και εργάζεται με το International Resource for Impact and Storytelling (IRIS) ως υπεύθυνος δημιουργίας αφηγηματικών υποδομών. Προηγουμένως διετέλεσε διευθυντής του τμήματος Μέσων Ενημέρωσης και Αφηγήσεων στο Πρόγραμμα Δημόσιας Υγείας του Open Society, ενώ πριν από αυτό εργάστηκε στον τομέα της κοινωνίας των πολιτών και ως ραδιοφωνικός δημοσιογράφος στη Νότια Αφρική. Γράφει για την αλλαγή των αφηγήσεων και την ακρόαση ως πολιτική πράξη.