Εικόνα ενός δικτάτορα που χρησιμοποιεί παρακολούθηση και αυτοματοποιημένο έλεγχο για επιτήρηση, πρόβλεψη και καταπίεση των πολιτών. Εικόνα του Khalid Bencherif. Χρήση με άδεια.

Του Khalid Bencherif

«Στα νομίσματα, στα γραμματόσημα, στα εξώφυλλα των βιβλίων, στις σημαίες, στις αφίσες, ακόμη και στα πακέτα των τσιγάρων — παντού. Πάντα αυτό το βλέμμα σε παρακολουθούσε και η φωνή σε τύλιγε. Ξύπνιος ή κοιμισμένος, την ώρα που εργαζόσουν ή έτρωγες, μέσα ή έξω, στο μπάνιο ή στο κρεβάτι, δεν μπορούσες να ξεφύγεις. Δεν όριζες τίποτε εκτός τα λίγα κυβικά εκατοστά μέσα στο κεφάλι σου». – Τζορτζ Όργουελ, «1984».

Ο Όργουελ δεν θα μπορούσε να φανταστεί ότι κάποια στιγμή θα χάναμε ακόμη και αυτά τα λίγα κυβικά εκατοστά μέσα στο κεφάλι μας σε μια ήπειρο, που υποφέρει ήδη από τη διαφθορά και την τυραννία. Έχει σημασία, ειδικά σε μια ήπειρο όπου η διαφθορά, η ατιμωρησία και η όρεξη για εξουσία προηγούνται της τεχνητής νοημοσύνης. Όπου η υιοθέτηση της ΤΝ εξελίσσεται πιο γρήγορα από την ανάπτυξη νομικών πλαισίων, που σέβονται τα δικαιώματα.

Η ζήτηση έξυπνων εργαλείων τυραννίας στην Αφρική

Η τυραννία στην Αφρική απαιτούσε στο παρελθόν φυλακές, πληροφοριοδότες, μυστική αστυνομία και εμφανή καταπίεση. Σήμερα εμφανίζεται όλο και περισσότερο ως λογισμικό, χρηματοδοτείται με πιστώσεις, συσκευάζεται με τη γλώσσα του εκσυγχρονισμού και πωλείται ως αναβάθμιση για τη δημόσια ασφάλεια.

Μια μελέτη από τον Μάρτιο του 2026 του Ινστιτούτου Ερευνών Ανάπτυξης (IDS) και του Αφρικανικού Δικτύου Ψηφιακών Δικαιωμάτων διαπίστωσε ότι έντεκα αφρικανικές κυβερνήσεις ξόδεψαν συλλογικά περισσότερα από 2 δισεκατομμύρια δολάρια σε συστήματα παρακολούθησης, που λειτουργούν με ΤΝ. Μόνο το μερίδιο της Νιγηρίας ανήλθε σε περισσότερα από 470 εκατομμύρια δολάρια. Το πακέτο περιλαμβάνει κλειστά κυκλώματα τηλεόρασης υψηλής ευκρίνειας, εργαλεία ανάγνωσης πινακίδων, αναγνώριση προσώπων, στρώματα βιομετρικής ταυτότητας και χώρους ελέγχου όπου συγκεντρώνονται οι μεταδόσεις. Παρέχεται ή χρηματοδοτείται κυρίως από κινεζικές εταιρείες και τράπεζες, ενώ άλλες μορφές προέρχονται κυρίως από ισραηλινές εταιρείες.

Στατιστικά στοιχεία για την παρακολούθηση με ΤΝ. Από το Ινστιτούτο Ερευνών Ανάπτυξης. Χρήση με άδεια. 

Η συχνή αιτιολόγηση των αφρικανικών κυβερνήσεων είναι ότι η απόκτηση αυτού του εξοπλισμού είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση εγκλημάτων, τα ποσοστά όμως δεν μειώνονται. Οι ερευνητές του IDS, αφού εξέτασαν τις εγκαταστάσεις σε διάφορες πόλεις, δεν μπόρεσαν να αποδείξουν ότι οι κάμερες μειώνουν τα αδικήματα, αντιθέτως διαπίστωσαν ότι οι κάμερες συγκεντρώνονται σε γειτονιές, όπου δραστηριοποιούνται τα αντίθετα κόμματα, όπου πραγματοποιούνται διαδηλώσεις και όπου τα ΜΜΕ «δημιουργούν προβλήματα» για τα καθεστώτα.

Η πληροφοριακή υποδομή των δικτατοριών στην Αφρική δεν αποτελεί νέο φαινόμενο και δεν ξεκινάει από το μηδέν. Στις περισσότερες αφρικανικές χώρες, οι κυβερνήσεις έχουν εδώ και καιρό όρεξη για δεδομένα. Αρχεία από επικοινωνίες, φορολογικές δηλώσεις, τραπεζικούς λογαριασμούς και διοικητικά μητρώα συλλέγονται εδώ και δεκαετίες και χρησιμοποιούνται χωρίς νομικούς περιορισμούς, ακόμη και όταν υπάρχουν θεωρητικά προστασίες. Αυτό που διαφέρει τώρα είναι ο μηχανισμός. Η ΤΝ μετατρέπει τα αδρανή έγγραφα σε εύκολα προσβάσιμα αρχεία. Όνομα, δίκτυο, συνήθειες ταξιδιού, ιστορικό συναλλαγών, τώρα εμφανίζονται σε δευτερόλεπτα. 

Ούτε η KGB, η μυστική αστυνομία της Σοβιετικής Ένωσης, δεν είχε αρκετούς ανθρώπους για την ανάγνωση εκατομμυρίων αναφορών για εκατομμύρια ανθρώπους καθημερινά, όπως τόνισε ο Yuval Noah Harari. Η σκόνη στα αρχεία ήταν μια μορφή ελευθερίας. Η ΤΝ ξεσκονίζει.  

Η υποβοηθούμενη από την ΤΝ παρακολούθηση, που εφαρμόζεται πλέον διαδικτυακά στις αφρικανικές πόλεις, είναι πολύ πιο φθηνή χάρη στα διαθέσιμα κινεζικά μοντέλα ΤΝ και τα ισραηλινά έξυπνα εργαλεία, διότι δεν χρειάζεται να τιμωρήσει κανέναν. Οι τεχνολογίες μαζικής παρακολούθησης, όπως κάμερες, λογισμικό κινητού τηλεφώνου, τοπικά δίκτυα διαδικτύου, δεν χρειάζεται να συλλάβουν κανέναν. Αρκεί το γεγονός ότι οι πολίτες γνωρίζουν την παρουσία τους. Το να γνωρίζει κανείς ότι παρακολουθείται τον αποτρέπει από το να αναλάβει δράση. 

Η λίστα στόχων

Κάθε κίνημα για αλλαγή στην ήπειρο έχει ξεκινήσει με τον ίδιο τρόπο. Μια ομάδα ανθρώπων αποφασίζει ότι ο κίνδυνος να γίνει αντιληπτή σε δημόσιο χώρο είναι μικρότερος από τον κίνδυνο να παραμείνει σιωπηλή. Συγκεντρώνονται. Δημοσιεύουν. Οι εικόνες ταξιδεύουν. Μερικές φορές οι κυβερνήσεις διαλύονται. Μερικές φορές πετυχαίνει. Ο υπολογισμός και στις δύο περιπτώσεις εξαρτάται από μία μοναδική στιγμή, όταν οι ξένοι γίνονται ορατοί ο ένας στον άλλον και στον κόσμο ως κίνημα. 

Η αναβάθμιση αλλάζει αυτόν τον υπολογισμό στην πηγή. 

Η υποβοηθούμενη από την ΤΝ παρακολούθηση δεν αποτελεί ουδέτερο δίκτυο σε μια πόλη. Διαμορφώνεται σύμφωνα με μια λίστα στόχων, η οποία έχει πολιτικό χαρακτήρα. Η χαρτογράφηση του IDS δείχνει ότι οι κάμερες συγκεντρώνονται στους χώρους οργάνωσης των αντίθετων κομμάτων και όχι σε μέρη με το υψηλότερο ποσοστό εγκληματικότητας. 

Πρόκειται για πρόληψη, η αντίσταση σταματά πριν καν δημιουργηθεί. Η τεχνολογία αναγνώρισης προσώπων σε μια στάση λεωφορείου δεν χρειάζεται να συλλάβει τον οργανωτή. Αρκεί μόνο να καταστεί σαφές ότι η οργάνωση δεν είναι πλέον ανώνυμη και ότι η ταυτοποίηση έχει συνέπειες. Για παράδειγμα, μια διαμαρτυρία που είχε προγραμματιστεί για την Κυριακή και αναγνωρίστηκε το Σάββατο, μέσω μεταδεδομένων, δημοσιεύσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ανάλυσης δικτύου και αντιστοίχισης προσώπων, δεν χρειάζεται να διαλυθεί από την αστυνομία. Οι οργανωτές γνωρίζουν ήδη ότι έχουν γίνει γνωστοί και τι σημαίνει αυτό: σύλληψη, υποβολή κατηγοριών στο δικαστήριο, ενδεχομένως αποκλεισμός από θέσεις εργασίας στον δημόσιο τομέα. Συχνά η διαμαρτυρία δεν προγραμματίζεται καν. 

Η λογική οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο: ο αλγόριθμος επισημαίνει ένα άτομο ως πιθανό οργανωτή και η επισήμανση αυτή αντιμετωπίζεται ως απόδειξη ότι το γεγονός θα είχε συμβεί. Επομένως, το άτομο δεν μπορεί να είναι αθώο, καθώς η ειδοποίηση από μόνη της είναι η απόδειξη. Σε μια χώρα με αναξιόπιστα δικαστήρια και πολιτικοποιημένη αστυνομία ασφάλειας, δημιουργείται μια μηχανή, που αντιμετωπίζει την πρόθεση ως ενοχή. 

Τα ψηφιακά αποτυπώματα επεκτείνουν τη λίστα των στόχων. Με τα ίχνη που αφήνουν οι χρήστες στο διαδίκτυο και τις ελεγχόμενες από το κράτος επικοινωνίες, η κυβέρνηση είναι σε θέση να δημιουργήσει ένα προφίλ για κάθε πολίτη, στη συνέχεια να ψάξει για ενδείξεις προδοσίας. Δεν εστιάζουν στις πράξεις κάποιου, κοιτάνε τις προτιμήσεις του, τις κλήσεις και τα μηνύματά του, κοντά σε ποια διαδήλωση βρισκόταν το κινητό του, ποια hashtag κατά της κυβέρνησης κοινοποίησε. Το πιο κρυφό και ανησυχητικό εύρημα της έκθεσης του Atlantic Council αφορά αυτήν την ενσωμάτωση διοικητικών βάσεων δεδομένων σε κάτι ευρύτερο, έναν δείκτη αφοσίωσης, δημιουργημένο από εγγραφές οι οποίες εισήχθησαν, η καθεμία ξεχωριστά, για διαφορετικό λόγο.  

Ως αποτέλεσμα, οι μεταρρυθμίσεις σταματούν σε πρώιμο επίπεδο. Η CIPESA (η Συνεργασία για Διεθνή Πολιτική ICT για την Ανατολική και Νότια Αφρική) καταγράφει το αποθαρρυντικό αποτέλεσμα σε δεκατέσσερις χώρες. Αξιόλογη υποχώρηση έκφρασης, συνάθροισης και ανεξάρτητων ΜΜΕ σε περιοχές, όπου η αρχιτεκτονική παρακολούθησης έχει εδραιωθεί χωρίς μέτρα προστασίας των δικαιωμάτων. Ο πολίτης, που στο παρελθόν θα είχε διαδηλώσει, δημοσιεύσει, λάβει μέρος σε επιτροπή, υποβάλει καταγγελία, τώρα αναλογίζεται και μένει σπίτι. 

Από τον βορρά έως τον νότο στην Αφρική, επικρατεί μια νέα ατμόσφαιρα καθημερινότητας. Οι ιδέες της αλλαγής ματαιώνονται, όχι σε κελί αλλά σε κρεβατοκάμαρα, από κάποιον που έχει συνειδητοποιήσει ότι η βάση δεδομένων θυμάται και ότι ο αλγόριθμος δεν κάνει διάκριση μεταξύ της γνώμης που εκφράζεται και της γνώμης που διατηρείται. 

Αυτό προστατεύει πιο αποτελεσματικά η αναβάθμιση. Όχι την ικανότητα του κράτους για ποινή, αλλά την ικανότητά του να καθιστά την ποινή αχρείαστη. Το λεγόμενο Πανοπτικό σύμφωνα με τον Φουκώ: ένας σχεδιασμός, μέσα στον οποίον ο κρατούμενος, μη γνωρίζοντας αν υπάρχουν φρουροί στον πύργο ελέγχου, μαθαίνει να φρουρεί τον εαυτό του. 

Όσοι αρνούνται

Ενώ η παρακολούθηση ΤΝ εξελίσσεται σε ένα ισχυρό εργαλείο για τα απολυταρχικά καθεστώτα, υπάρχουν μικρές προσπάθειες εναντίωσης, με ανεπαρκή χρηματοδότηση, που προσπαθούν να προλάβουν έναν κύκλο προμηθειών που έχει ήδη παραδώσει τις κάμερες και έχει συνδέσει τις βάσεις δεδομένων. Αρκετοί δημοσιογράφοι και οργανισμοί καταγράφουν τις παραβιάσεις, προετοιμάζουν δικαστικές υποθέσεις και ασκούν πίεση για διακυβέρνηση της ΤΝ βάσει δικαιωμάτων. Ορισμένοι τεχνολόγοι αξιοποιούν τα ίδια εργαλεία εναντίον του κράτους, μεταξύ άλλων για την επαλήθευση στοιχείων παραγωγικού περιεχομένου, την παρακολούθηση της ρητορικής μίσους, την παρατήρηση των εκλογών και την παροχή ανοιχτών, ασφαλών και έξυπνων εργαλείων για δημοσιογράφους και ακτιβιστές. 

Ωστόσο, δεν υπάρχει σύγκριση. Οι υποδομές, οι υπολογισμοί, τα δεδομένα εκπαίδευσης, τα συμβόλαια προμηθευτών, το τεχνικό ταλέντο, όλα αυτά ανήκουν στο κράτος και τους ξένους προμηθευτές του. Δεν ανήκουν στους Αφρικανούς πολίτες, οι οποίοι αγωνίζονται καθημερινά για τον βιοπορισμό τους. Μια εφαρμογή της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να παρακολουθεί ορισμένες περιπτώσεις διαφθοράς, αλλά δεν συγκρίνεται με το κέντρο ελέγχου. 

Τα λίγα κυβικά εκατοστά

Η δικτατορία του Όργουελ χρειαζόταν ένα Υπουργείο, έναν πόλεμο, έναν πληροφοριοδότη πίσω από κάθε πόρτα. Η νέα αφρικανική εκδοχή χρειάζεται μόνο μια συμφωνία δανείου για την αγορά υποδομών ΤΝ και έναν πληθυσμό, που έχει πειστεί ότι όλο αυτό είναι για την άνεσή του. 

Ο ιστορικός Yuval Noah Harari είχε προειδοποιήσει ότι ο συνδυασμός βιομετρικών αισθητήρων και αναγνώρισης προσώπου και φωνής «επιτρέπει για πρώτη φορά στην ιστορία στις δικτατορικές κυβερνήσεις να παρακολουθούν όλους τους πολίτες όλη την ώρα» και μπορεί να δημιουργήσει απολυταρχικά καθεστώτα «πολύ, πολύ χειρότερα από οτιδήποτε βιώσαμε τον 20ό αιώνα». Η προειδοποίηση αυτή απευθύνεται συνήθως στο Πεκίνο. Το Πεκίνο και το Τελ Αβίβ όμως ξεκίνησαν να εξάγουν τα εργαλεία τους στην Αφρική. 

Ο φόβος στην ήπειρο δεν είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μετατρέψει κάποιο αφρικανικό κράτος σε δικτατορία. Ο φόβος είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη μειώνει το κόστος της απολυταρχικής εξουσίας και αυξάνει τα όριά της, με πρωτοφανή ρυθμό, ακριβώς τη στιγμή που η δίψα των διεφθαρμένων καθεστώτων αυξάνεται, ενώ οι νομικές και θεσμικές διασφαλίσεις που αποσκοπούν στον περιορισμό τους είναι ανεπαρκείς ή ανύπαρκτες.  

Εννοείται πως η ΤΝ μπορεί να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης και ευημερίας στην Αφρική, για τις δημόσιες υπηρεσίες, την καινοτομία, ακόμη και για την έκφραση. Ωστόσο, χωρίς την απαραίτητη υποδομή της δημοκρατίας και ενός ελεύθερου Τύπου, μετατρέπεται σε εφιάλτη.