Καταλύματα και μια πρόχειρη τουαλέτα ανάμεσα στις σκηνές. Φωτογραφία του συντάκτη, δημοσιεύεται με άδεια.

Γράφει η Marwa Rommaneh

Νωρίς το πρωί, αντί για μαθητές, οι αυλές των σχολείων γεμίζουν με ανθρώπους που κοιμούνται στο έδαφος. Η αναστάτωση ξεκινά πριν την αυγή, με τις ουρές στις τουαλέτες να σχηματίζονται σταδιακά. Τα σχολεία της Γάζας δεν είναι πια εκπαιδευτήρια, αλλά κέντρα εκτοπισμένων, όπου εκατοντάδες οικογένειες μοιράζονται τον ίδιο χώρο.

Την πρώτη εβδομάδα του πολέμου στη Γάζα τον Οκτώβριο του 2023, η Υπηρεσία Αρωγής και Έργων του ΟΗΕ (UNRWA) ανακοίνωσε ότι σχεδόν 218.600 εκτοπισμένοι είχαν καταφύγει σε 92 σχολεία της σε όλη τη Λωρίδα της Γάζας, την ώρα που πολλοί άλλοι έψαχναν προστασία σε δημόσια σχολεία και άλλα κτίρια. Όσο περνούσε ο καιρός, οι αριθμοί αυτοί αυξάνονταν και ο υπερπληθυσμός μετατράπηκε σε μια σκληρή καθημερινή πραγματικότητα.

Σε τέτοιες συνθήκες, αντιλαμβάνεται κανείς εύκολα ότι κάτι βασικό λείπει: η ιδιωτικότητα δεν έχει πια θέση στην καθημερινή ζωή.

Μια αδιάκοπη κοινή ζωή

Κάθε τι που άλλοτε προστατευόταν από τους τοίχους του σπιτιού, τώρα είναι εκτεθειμένο στα μάτια του κόσμου. Το μαγείρεμα, η μπουγάδα, ο ύπνος, οι καθημερινές έγνοιες: τα πάντα συμβαίνουν σε έναν και μόνο χώρο, μπροστά σε όλους. Δεν υπάρχουν ξεχωριστά δωμάτια, ούτε πόρτες που κλείνουν, ούτε μια γωνίτσα για να μείνεις έστω και για λίγο μόνος. Η ζωή δεν έχει πια στεγανά, οι καθημερινότητες των ανθρώπων μπλέκονται η μία πάνω στην άλλη και οι πιο προσωπικές στιγμές κάθε οικογένειας γίνονται κομμάτι ενός ασταμάτητου κοινού σκηνικού.

Αυτή η συνύπαρξη δεν περιορίζεται μόνο στον φυσικό χώρο, αλλά επεκτείνεται και στην αδυναμία να μείνει κανείς μόνος του, έστω και για ελάχιστα λεπτά. Η ησυχία σπανίζει και η ανάπαυση γίνεται μια επισφαλής διαδικασία, σαν μια προσωρινή παρένθεση σε ένα περιβάλλον που δεν προσφέρει καμία σταθερότητα

Όταν πήρα μέρος στις εκστρατείες εμβολιασμού κατά της πολιομυελίτιδας στη Γάζα, προσφέροντας υποστήριξη στο πεδίο και κάνοντας καταχώριση δεδομένων, η δουλειά μου δεν ήταν απλώς γραφειοκρατική. Ήταν μια καθημερινή επαφή με αυτή τη σκληρή πραγματικότητα. Για να προσεγγίσω τα παιδιά, έπρεπε να ελίσσομαι σε χώρους ασφυκτικά γεμάτους και να δουλεύω σε συνθήκες που δεν παρείχαν ούτε άνεση ούτε ιδιωτικότητα. Δεν υπήρχε κάποιος ειδικός χώρος για την εξυπηρέτηση ή την επικοινωνία, τα πάντα γίνονταν μέσα στο πλήθος, με τις κινήσεις μας να μπερδεύονται διαρκώς με την καθημερινότητα των ανθρώπων.

Με την πάροδο του χρόνου, η έλλειψη ιδιωτικότητας δεν είναι πλέον μια δευτερεύουσα πτυχή, αλλά αναπόσπαστο μέρος της ίδιας της εμπειρίας της ζωής. Η ζωή είναι εκτεθειμένη, κοινή και πάντα κάτω από τα μάτια όλων και τίποτα δεν παραμένει πλέον «ιδιωτικό» με τους όρους που εννοούνταν κάποτε.

Ο καθημερινός αγώνας για επιβίωση

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) και η UNICEF υπογράμμισαν τα αυξανόμενα κρίσιμα υγειονομικά προβλήματα, που επιβαρύνουν τα παιδιά της Γάζας, ιδιαίτερα τη δυσκολία παροχής υγειονομικής περίθαλψης σε αυτά και της εφαρμογής εκστρατειών εμβολιασμού σε υπερπλήρη περιβάλλοντα και με περιορισμένους πόρους.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, ο υπερπληθυσμός παύει να είναι μια απλή λέξη και γίνεται μια ασφυκτική πραγματικότητα που καθορίζει τα πάντα: το πώς κινείσαι, πώς επικοινωνείς, ακόμα και το πώς γιατρεύεσαι. Η έλλειψη χώρου και το αδιαχώρητο εγκλωβίζουν την κάθε σου κίνηση μετατρέποντας ακόμα και τα πιο απλά, αυτονόητα πράγματα σε καθημερινό άθλο.

Σκηνές και καταφύγια εκτοπισμένων στη Γάζα. Φωτογραφία του δημιουργού, με άδεια χρήσης.

Τα παιδιά βιώνουν αυτή την κατάσταση καθημερινά, τις περισσότερες φορές χωρίς να μπορούν να την καταλάβουν απόλυτα ή να προσαρμοστούν σε αυτήν. Δεν υπάρχουν χώροι για κανονικό παιχνίδι ούτε ένα περιβάλλον που να τους προσφέρει ασφάλεια και ηρεμία. Οι δυσκολίες είναι ακόμη μεγαλύτερες για τα παιδιά με αναπηρίες, τα οποία είναι αναγκασμένα να ζουν κάτω από συνθήκες, που δεν καλύπτουν ούτε τις βασικές τους ανάγκες.

Το 2024, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Save the Children, κάθε μήνα περίπου 475 παιδιά από τη Γάζα υπέστησαν τραυματισμούς δυνητικά αναπηρικούς για όλη τους τη ζωή, όπως απώλεια μελών, ακουστικά ελλείμματα και σοβαρά οφθαλμικά τραύματα. Ο υπερπληθυσμός επιδεινώνει περαιτέρω τις καθημερινές δυσκολίες, δεδομένης της απουσίας των ελάχιστων συνθηκών ασφάλειας και ιδιωτικότητας.

Μετά το πέρας του πολέμου: μια αναλλοίωτη πραγματικότητα

Αν και γίνεται λόγος για τη «μεταπολεμική εποχή», στα κέντρα φιλοξενίας ελάχιστα πράγματα φαίνεται να έχουν αλλάξει. Ο υπερπληθυσμός παραμένει, ο χώρος είναι μόνιμα περιορισμένος και η καθημερινότητα κυλά με τις ίδιες συνήθειες, χωρίς κανένα περιθώριο για προσωπική ζωή. Δεν υπάρχει ουσιαστική επιστροφή στα σπίτια ούτε άλλες επιλογές που να προσφέρουν έστω και λίγη άνεση, υπάρχει μόνο η διαιώνιση των ίδιων συνθηκών που όσο σκληρές κι αν είναι, αποτελούν πια τη νέα κανονικότητα.

Με τον όρο «μεταπολεμική περίοδος», σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δεν εννοείται μια νέα φάση, αλλά μια παράταση αυτού που προηγήθηκε. Οι ίδιες ουρές, οι ίδιοι κοινόχρηστοι χώροι και η ίδια αίσθηση ότι η ζωή κυλά συνεχώς σε πλήρη θέα των άλλων. Είναι σαν ο χρόνος να σταμάτησε στη στιγμή του εκτοπισμού, χωρίς να προσφέρει στους ανθρώπους μια συγκεκριμένη δυνατότητα να ανακτήσουν οτιδήποτε από τις προηγούμενες ζωές τους.

Αυτή η ασταμάτητη συνέχεια δείχνει ότι η κατάσταση δεν μένει απλώς ίδια, αλλά ριζώνει για τα καλά στις ζωές τους. Μακροχρόνια, η απώλεια του προσωπικού χώρου παύει να είναι κάτι το εφήμερο, γίνεται μια μόνιμη πραγματικότητα, που θα αλλάξει για πάντα τον τρόπο που οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το περιβάλλον γύρω τους, αλλά και την ίδια τους την ύπαρξη.

Τι χάνεται, όταν παύει να υπάρχει ιδιωτική ζωή;

Ο εκτοπισμός δεν συνεπάγεται μόνο την απώλεια του σπιτιού κάποιου, αλλά και ολόκληρου του τρόπου ζωής του, του χώρου που κάποτε φύλασσε τις μικρές λεπτομέρειες της καθημερινότητας και έδινε στους ανθρώπους την απλή σιγουριά ότι ένα κομμάτι της ζωής τους ανήκε μόνο σε αυτούς.

Το να ζεις σε καταυλισμούς δεν σημαίνει απλώς ότι μένεις εκεί για λίγο, σημαίνει ότι εγκλωβίζεσαι σε μια νέα διάσταση, όπου η ασφυκτική πολυκοσμία δεν σταματά ποτέ. Καθώς ο χρόνος κυλά, η απώλεια του προσωπικού χώρου παύει να είναι μια περαστική δυσκολία και γίνεται μόνιμο κομμάτι της ζωής, μια κατάσταση που ανατρέπει τη σχέση των ανθρώπων με το περιβάλλον τους και τον ίδιο τους τον εαυτό.

Δεν είναι μόνον οι τοίχοι που καταρρέουν, αλλά και εκείνα τα όρια, τα οποία άλλοτε προσέδιδαν στη ζωή το απλούστερο νόημά της: τη δυνατότητα κατοχής ενός αποκλειστικά προσωπικού χώρου, όσο μικρός κι αν είναι αυτός, όπου ουδείς σε παρατηρεί.