Βιβλία Eloisa Cartonera, δημιουργημένα από άστεγους εργάτες. Αν και το έργο γεννήθηκε στην Αργεντινή, επεκτάθηκε σε άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής, όπως το Περού, ο Ισημερινός, η Χιλή και η Κολομβία. (Creative Commons)

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος της σειράς Spotlight του Global Voices «Παγκόσμια κρίση, τοπικές λύσεις» για τον Μάιο του 2026. Μπορείτε να υποστηρίξετε αυτήν την κάλυψη κάνοντας δωρεά εδώ.

Στη Λατινική Αμερική, η ανακύκλωση διαδραματίζει πολύ πιο σημαντικό κοινωνικό και οικονομικό ρόλο από ό,τι υποδηλώνουν οι παγκόσμιοι μέσοι όροι. Παρά την παγκόσμια πρόοδο στη διαχείριση απορριμμάτων, το μέσο ποσοστό ανακύκλωσης στην περιοχή παραμένει εντυπωσιακά χαμηλό, γύρω στο 4%. Ωστόσο, εντός του περιορισμένου επίσημου συστήματος, περίπου δύο εκατομμμύρια άνθρωποι εργάζονται στον τομέα της άτυπης ανακύκλωσης, δημιουργώντας την ουσιώδη, αν και συχνά αόρατη ραχοκοκαλιά της ανάκτησης αστικών αποβλήτων.

Για πολλούς εργαζόμενους, η ανακύκλωση δεν είναι μόνο περιβαλλοντική πρακτική, αλλά και τρόπος επιβίωσης. Οι γυναίκες, οι μετανάστες, οι εκτοπισμένοι πληθυσμοί και τα άστεγα άτομα, που ζουν σε επισφαλείς αστικές συνθήκες, συγκαταλέγονται μεταξύ όσων εξαρτώνται από τη συλλογή, διαλογή και πώληση ανακυκλώσιμων υλικών για να εξασφαλίσουν τα προς το ζην. Σε αυτό το πλαίσιο, τα απορρίμματα αποτελούν ταυτόχρονα πόρο και σωτηρία.

Πώς λοιπόν υποστηρίζουν οι διαφορετικές πρωτοβουλίες αυτές τις κοινότητες στην περιοχή; Και πώς μπορούν τα εγχειρήματα που εστιάζουν στην ανακύκλωση να ξεπεράσουν τα περιβαλλοντικά οφέλη και να προάγουν την αξιοπρέπεια, να δημιουργούν εισόδημα και να ανοίγουν δρόμους προς την κοινωνική ένταξη για τους πιο ευάλωτους ανθρώπους στις πόλεις της Λατινικής Αμερικής;

Eloísa Cartonera: Βιβλία δημιουργημένα από cartoneros στην Αργεντινή

Το Eloísa Cartonera είναι ένα από τα πιο ιδιαίτερα εγχειρήματα ανεξάρτητων εκδόσεων στη Λατινική Αμερική. Η πρωτοβουλία γεννήθηκε στο Μπουένος Άιρες το 2002, κατά τη διάρκεια της  ολέθριας οικονομικής κρίσης της Αργεντινής, ενώ επικρατούσε μαζική ανεργία, κοινωνικές αναταραχές και αυξανόμενη φτώχεια μετά την κατάρρευση του 2001 στη χώρα.

Το πρόγραμμα συνεργάζεται με cartoneros (άτομα που συλλέγουν και πωλούν χαρτόνια που έχουν απορριφθεί), πολλοί από τους οποίους είναι άστεγοι ή ζουν σε επισφαλείς συνθήκες. Το Eloísa Cartonera αγοράζει χαρτόνια σε δίκαιες τιμές και απασχολεί εργάτες, που δημιουργούν και σχεδιάζουν βιβλία και μετατρέπουν ανακυκλωμένα υλικά σε μοναδικά έργα τέχνης. Οι εργάτες και οι οργανωτές μοιράζονται τα κέρδη από τις πωλήσεις.

Ο συνεταιρισμός ιδρύθηκε από τον συγγραφέα Washington Cucurto, τον εικαστικό καλλιτέχνη Javier Barilaro και μια ομάδα καλλιτεχν(ιδ)ών και ακτιβιστ(ρι)ών και προωθεί την προσιτή λογοτεχνία με τη δημοσίευση έργων νέων και καταξιωμένων συγγραφέων της Λατινικής Αμερικής, πολλοί εκ των οποίων δωρίζουν τα δικαιώματά τους για την υποστήριξη του προγράμματος.

Κάθε βιβλίο ζωγραφίζεται ξεχωριστά με πολύχρωμη τέμπερα καθιστώντας κάθε αντίγραφο μοναδικό. Περισσότερες από δύο δεκαετίες αργότερα, το Eloísa Cartonera έχει αποτελέσει έμπνευση για 50 παρόμοιους εκδοτικούς οίκους cartonera παγκοσμίως.

Amazoniko: Από ανακυκλωτές σε αστικούς περιβαλλοντικούς ηγέτες στην Κολομβία

Η ομάδα Amazoniko συλλέγει ανακυκλώσιμα υλικά μετά την εκπαίδευση των μελών της κοινότητας σχετικά με τη διαλογή και τον διαχωρισμό των απορριμμάτων τους. Εικόνα του Amazoniko. Χρήση με άδεια.

Το Amazoniko δημιουργήθηκε το 2017 με μια ιδέα, που ξεπερνά την ανακύκλωση. Για τον ιδρυτή του, Daniel Rodríguez Paredes, το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ τα ίδια τα σκουπίδια, αλλά η απώλεια κάθε περιβαλλοντικής, οικονομικής και ανθρώπινης αξίας πίσω από κάθε τεμάχιο. «Όταν ένα υλικό καταλήγει να θάβεται ή δεν απορρίπτεται σωστά, δεν χάνεται μόνο ένα αντικείμενο, αλλά και νερό, ενέργεια, ανθρώπινη εργασία και φυσικοί πόροι», εξήγησε στο Global Voices μέσω τηλεφώνου. Το έργο ξεκίνησε ως πλατφόρμα για τη διευκόλυνση της ανακύκλωσης από τις κατοικίες και κατέληξε ως μοντέλο κυκλικής οικονομίας, που συνδέει πολίτες, επιχειρήσεις, υπεύθυνους ανακύκλωσης και επεξεργασίας.

Στην Κολομβία, χιλιάδες ανακυκλωτές εργάζονται υπό άτυπες συνθήκες, συχνά χωρίς συμβάσεις, κοινωνική ασφάλιση ή αναγνώριση. Αντιμέτωποι με αυτή την πραγματικότητα, η ομάδα Amazoniko αποφάσισε να θέσει τους ανθρώπους στο επίκεντρο του συστήματος. Το έργο αποσκοπεί στην κατανόηση των αναγκών των ατόμων, που στηρίζουν την αλυσίδα ανακύκλωσης σε καθημερινή βάση: από τα νοικοκυριά, που χρειάζονται περιβαλλοντική εκπαίδευση, έως τους ανακυκλωτές, που απαιτούν καλύτερες εργασιακές συνθήκες και οικονομική σταθερότητα. Η πλατφόρμα οργανώνει διαδρομές συλλογής, βελτιώνει την πρόσβαση σε ποιοτικά υλικά και προωθεί μια διαφορετική ρητορική σχετικά με τους ανακυκλωτές, οι οποίοι δεν εκλαμβάνονται πλέον ως περιθωριοποιημένοι, αλλά ως «περιβαλλοντικοί σύμβουλοι» εντός των κοινοτήτων. Εκτός από τη βελτίωση του εισοδήματος και τη σταθερότητα, το Amazoniko προωθεί κίνητρα, όπως ψηφιακά φιλοδωρήματα και μικρά δάνεια, ανάλογα με την απόδοση των ανακυκλωτών. 

Ο ανθρώπινος αντίκτυπος του έργου διαπιστώνεται σε ιστορίες όπως αυτή του Cristian, του πρώτου ανακυκλωτή του Amazoniko. Ξεκίνησε κάνοντας ποδήλατο στην πόλη και συλλέγοντας ανακυκλώσιμα υλικά και βοήθησε στη διαμόρφωση του συστήματος μέσω της καθημερινής του εμπειρίας. Σήμερα είναι ο υπεύθυνος λειτουργίας της εταιρείας και ένα από τα πιο σημαντικά άτομα σε αυτήν. Η ιστορία του Daniel αποδεικνύει ότι η κοινωνική συμπερίληψη δεν έχει να κάνει μόνο με τη σύνδεση ευάλωτων ανθρώπων με ένα έργο, αλλά και με την αναγνώριση των ικανοτήτων τους, με τη δημιουργία πραγματικών ευκαιριών για ανάπτυξη και με απόδοση αξίας σε ένα ιστορικά στιγματισμένο επάγγελμα.

Οι Βενεζουελανοί μετανάστες ανακυκλώνουν για την επιβίωσή τους

Για πολλούς Βενεζουελανούς μετανάστες στην Κολομβία, η ανακύκλωση έχει γίνει σημαντικός τρόπος επιβίωσης και οικονομικής αφομοίωσης. Η Κολομβία φιλοξενεί έναν από τους μεγαλύτερους πληθυσμούς Βενεζουελανών προσφύγων και μεταναστών παγκοσμίως, με περισσότερα από τρία εκατομμύρια άτομα να διασχίζουν τα σύνορα τα τελευταία έτη αναζητώντας ασφάλεια, απασχόληση και πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες. Λόγω των εμποδίων όσον αφορά την τυπική απασχόληση, πολλοί μετανάστες στρέφονται στην άτυπη εργασία, στην οποία περιλαμβάνονται η συλλογή και πώληση ανακυκλώσιμων υλικών.

Στις νοτιοανατολικές γειτονιές της Μπαρανκίγια, όπως η Brisas del Río, η ανακύκλωση αποτελεί πηγή εισοδήματος για τις οικογένειες Κολομβιανών και Βενεζουελανών, που ζουν σε ευάλωτες συνθήκες. Από το 2019, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR), σε συνεργασία με το Pastoral Social Cáritas Barranquilla και με την υποστήριξη του Ιταλικού Οργανισμού για Συνεργασία Ανάπτυξης (AICS), έχει εφαρμόσει προγράμματα, που δίνουν αξία στην εργασία των περιβαλλοντικών ανακυκλωτών. Η πρωτοβουλία περιλαμβάνει εκπαίδευση, προστατευτικό εξοπλισμό και υπηρεσίες στήριξης για τους εργάτες ανακύκλωσης και τις οικογένειές τους.

Παρόμοια με πολλούς άτυπους οικισμούς σε όλη την Κολομβία, η Brisas del Río αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις, όπως ανεπαρκή πρόσβαση σε νερό, ελλιπείς εγκαταστάσεις υγιεινής, μετακίνηση, υγειονομική περίθαλψη και εκπαίδευση. Στο πλαίσιο αυτό, η ανακύκλωση λειτουργεί δεν είναι απλώς δραστηριότητα διαχείρισης απορριμμάτων, μα αποτελεί επίσης λύση για τον βιοπορισμό, την ενσωμάτωση στην κοινότητα και την ανθεκτικότητα για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς.

Από το 2022, 45 ανακυκλωτές έχουν λάβει εκπαίδευση και υλικά ασφαλείας, ώστε να διεξάγουν την εργασία τους πιο αποτελεσματικά και με χαμηλότερο κίνδυνο για την υγεία τους. Όπως εξήγησε ένας συμμετέχων στον ιστότοπο του έργου, «η ανακύκλωση είναι ο τρόπος, με τον οποίο πλέον στηρίζουμε τους εαυτούς μας». Για πολλούς μετανάστες από τη Βενεζουέλα, η συλλογή ανακυκλώσιμων υλικών αποτελεί απαραίτητη πηγή καθημερινού εισοδήματος σε κοινότητες, όπου επικρατεί η φτώχεια, η άτυπη εργασία και η περιορισμένη πρόσβαση στις δημόσιες υπηρεσίες.

Στον Ισημερινό, το 70% των ανακυκλωτών είναι γυναίκες

Η ανακύκλωση διαδραματίζει έναν κρίσιμο, αλλά συχνά υποτιμημένο και στιγματισμένο ρόλο στην κοινωνία, παρά το γεγονός ότι είναι απαραίτητη για τη μετάβαση προς μια κυκλική οικονομία. Οι άνθρωποι που εργάζονται ως συλλέκτες απορριμμάτων στους δρόμους, συνήθως γυναίκες, αποτελούν τον πρώτο κρίκο της αλυσίδας ανάκτησης, συλλέγοντας και διαχωρίζοντας υλικά, που συμβάλλουν άμεσα στην καθαριότητα των πόλεων και στην επαναχρησιμοποίηση των πόρων.

Στον Ισημερινό, περίπου 20.000 άτομα εργάζονται ως ανακυκλωτές, 1.500 εκ των οποίων οργανώνονται μέσω των Εθνικών Ανακυκλωτών του Ισημερινού (Renarec), ένωσης που συγκεντρώνει υπό την αιγίδα της περισσότερες από 50 οργανώσεις, που δραστηριοποιούνται στον τομέα της μείωσης των αποβλήτων και της προστασίας των εργαζομένων στους δρόμους και των ανακυκλωτών από την επισφάλεια.

Σύμφωνα με το UN Ecuador, η εμπειρία της Doña Blanca Lara, υπεύθυνης ανακύκλωσης στο Κίτο, αποτυπώνει αυτήν την πραγματικότητα. Μετά από μια ζωή γεμάτη δυσκολίες και ευθύνες για την οικογένειά της, αυτή και η κόρη της βασίζονται εξ ολοκλήρου στην ανακύκλωση για τη διαβίωσή τους αποκομίζοντας μικρά και μεταβλητά εισοδήματα, ανάλογα με το είδος των υλικών που συλλέγουν. Παρά τη συμβολή τους στην περιβαλλοντική βιωσιμότητα, αντιμετωπίζουν διακρίσεις, επισφαλείς συνθήκες εργασίας και περιορισμένη κοινωνική προστασία.

Χιλιάδες εργαζόμενοι στον τομέα της ανακύκλωσης στον Ισημερινό βιώνουν παρόμοιες εμπειρίες, με υψηλά επίπεδα ατυπίας και ανισότητας μεταξύ των φύλων. Αν και η εργασία τους είναι απαραίτητη για τη διαχείριση των αποβλήτων και την αποκατάσταση του περιβάλλοντος, παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατη, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για μεγαλύτερη αναγνώριση, θεσμική υποστήριξη και κοινωνική ευαισθητοποίηση όσον αφορά την οικονομική και περιβαλλοντική συμβολή τους.