Φωτογραφία από το UntoldMag, χρησιμοποιείται με άδεια.

Των Khalid Bencheriff και Federica Rossi

Αυτό το άρθρο συντάχθηκε από τον Khalid Bencherif και την Federica Rossi και αναρτήθηκε στο UntoldMag στις 10 Ιουνίου 2026. Αυτή η επεξεργασμένη έκδοση αναρτήθηκε στο Global Voices ως μέρος συμφωνίας κοινής χρήσης περιεχομένου.

Ο οκτάχρονος γιος της Φατιμά πέρασε άλλη μια νύχτα δίχως ύπνο βήχοντας διαρκώς σε μια γειτονιά της Μεντιούνα, στην Καζαμπλάνκα του Μαρόκου, όπου ο αέρας φέρει μαζί του κάτι βαρύτερο από την σκόνη. «Ανησυχώ μόνο για το παιδί μου», είπε, ανοίγοντας τα χαρτιά των ιατρικών του εξετάσεων, που είχαν φθαρεί από τη χρληση. «Ο γιατρός μού είπε πως πρέπει να μετακομίσουμε. Μα δεν έχουμε πού να πάμε».

Η κυβέρνηση του Μαρόκου έχει εκδώσει 416 άδειες, που επιτρέπουν την εισαγωγή ευρωπαϊκών αποβλήτων – ρούχων, ελαστικών, παραπροϊόντων βιομηχανιών – που καίγονται ως καύσιμο σε κλιβάνους τσιμέντου σε όλη την περιοχή της Καζαμπλάνκα-Σετάτ, συμπεριλαμβανομένης και της περιοχής 15 χιλιομέτρων από το σπίτι της Φατιμά. Οι ευρωπαϊκές εταιρείες γλιτώνουν περίπου 25 εκατομμύρια δολάρια ετησίως «διώχνοντας» τα απόβλητά τους, αντί να τα επεξεργάζονται στον τόπο τους. Η Φατιμά δεν το γνωρίζει αυτό. Γνωρίζει μόνο ότι ο γιος της δεν μπορεί να αναπνεύσει και ότι κάποιες νύχτες η μυρωδιά εκτείνεται δεκάδες χιλιόμετρα μακριά από τη χωματερή.

Μία έρευνα, που αντλεί τα στοιχεία της από αποκλειστικά δεδομένα του Basel Action Network, τελωνειακά αρχεία και απαντήσεις στο πλαίσιο της Ελευθερίας της Πληροφόρησης, βρήκε ότι ευρωπαϊκές χώρες έστειλαν τουλάχιστον 36.611 τόνους αποβλήτων στο Μαρόκο μεταξύ Σεπτεμβρίου του 2024 και Σεπτεμβρίου του 2025, εκ των οποίων το 93% κατηγοριοποιήθηκε ως «επαναχρησιμοποιήσιμο» παρά τις δηλωμένες τιμές, που έφταναν μόλις τα 0,10 ευρώ ανά κιλό.

Οι τιμές πώλησης στον κλάδο των επαναχρησιμοποιήσιμων ενδυμάτων κυμαίνονται από 0,50 σε 1,50 ευρώ το κιλό. Σε αυτές τις τιμές, μία αποστολή καλύπτει μετά βίας τα έξοδα διαλογής και μεταφοράς.

Το κενό προδίδει όχι μόνο διαφορετικές αγορές, αλλά και διαφορετικά αγαθά. Επαναχρησιμοποιήσιμα ρούχα απαιτούν υψηλότερες τιμές, ενώ οι χαμηλότερες εκτιμώμενες αξίες υποδηλώνουν υλικό, που προορίζεται για απόρριψη αντί για επαναπώληση.

Τα οικονομικά της απόρριψης

Η αριθμητική είναι τρομερά απλή. Η ορθή διαχείριση απορριμάτων στην Ευρώπη κοστίζει περίπου 88 ευρώ ανά τόνο. Η αποστολή τους στο Μαρόκο και η καύση τους σε κλιβάνους τσιμέντου κοστίζει 32 με 34 ευρώ. Αν εφαρμόσουμε αυτό το ποσό τους 821.500 τόνους εισαγώμενων αποβλήτων στο Μαρόκο το 2024, τότε έχουμε περίπου 44 εκατομμύρια ευρώ ετησίως, ένα νούμερο που εξηγεί την επιτάχυνση του εμπορίου πριν την προθεσμία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την απαγόρευση εξαγωγής πλαστικών αποβλήτων στις 21 Νοεμβρίου 2026.

Η Ισπανία επισκιάζει όλους τους άλλους εξαγωγείς της ΕΕ στέλνοντας 4,5 εκατομμύρια κιλά αποβλήτων στο Μαρόκο μέσα σε ένα μήνα, ενώ οι άλλες ευρωπαϊκές χώρες συνολικά μόλις που καταγράφονται. Πηγή: αρχεία του Basel Network, Σεπτέβριος 2024 – Σεπτέμβριος 2025.

Ο αριθμός των 36.611 τόνων για την απαγόρευση καλύπτει μόνο αυτά που εξακολουθεί να μεταφέρει με κωδικούς αποβλήτων: ρούχα, πλαστικά, χαρτικά και ηλεκτρονικά είδη. Το πολύ μεγαλύτερο σύνολο του Υπουργείου Ενεργειακής Μετάβασης και Βιώσιμης Ανάπτυξης του Μαρόκου συμπεριλαμβάνει 517.000 τόνους σιδηρούχων μετάλλων και 200.600 τόνους οργανικών υπολειμμάτων, που οι Ευρωπαίοι εξαγωγείς κατηγοριοποιούν ως υπολείμματα προϊόντων και όχι ως απόβλητα. Το κενό μεταξύ των δύο αυτών τιμών είναι ουσιαστικά ο όγκος, που ταξινομείται εκτός της κατηγορίας των αποβλήτων, πριν αυτά φύγουν από την Ευρώπη. «Όσο μεγαλύτερη είναι η αλυσίδα των εμπλεκόμενων μερών, τόσο μικρότερη είναι και η αλυσίδα ελέγχου», λέει η Paola Ficco, περιβαλλοντική δικηγόρος και διευθύντρια του ιταλικού περιοδικού Rifiuti. «Οι ανεπίσημες ροές είναι μη ανιχνεύσιμες».

Η Ισπανία διαχειρίζεται σχεδόν το 80% των εξαγωγών ρούχων της στο Μαρόκο – 73 τόνοι τη μέρα – και δύο τρίτα των πλαστικών της απορριμάτων.

Οι εταιρικοί παράγοντες είναι ενσωματωμένοι. Η γαλλική εταιρεία CHIMIREC ίδρυσε μία μαροκινή θυγατρική εταιρεία το 2020 για να παράξει «καύσιμο υποκατάστασης ενέργειας» για τους κατασκευαστές τσιμέντου. Η CHIMIREC Maroc μας είπε ότι επεξεργάζεται μόνο οικιακά απόβλητα. Η θυγατρική εταιρεία Ecoval της LafargeHolcim είναι ο βασικός πάροχος επεξεργασίας βιομηχανικών αποβλήτων της χώρας. Η Ciments du Maroc, που ανήκει στην γερμανική εταιρεία Heidelberg Materials, λειτουργεί κέντρο άλεσης στο Jorf Lasfar, ένα καταγεγραμμένο σημείο εισόδου για τις ευρωπαϊκές αποστολές. Ούτε η LafargeHolcim ούτε η Ciments du Maroc έχουν απαντήσει στο αίτημά μας για σχόλια.

Το παραθυράκι

Η Σύμβαση της Βασιλείας περιορίζει τυπικά τα εύρωστα έθνη από το να απορρίπτουν επικίνδυνα απόβλητα σε φτωχότερα. Στην πράξη, η αλλαγή μόλις μίας λέξης σε μια τελωνειακή άδεια, από «απόβλητα» σε «δευτερογενές ακατέργαστο υλικό», μετατρέπει μία ελεγχόμενη ουσία σε εμπόρευμα, που δεν διέπεται από περιορισμούς.

Βάσει δεδομένων που συλλέχθησαν μέσω αιτήματος για την Ελευθερία της Πληροφόρησης, το Ιταλικό Ινστιτούτο για την Περιβαλλοντική Προστασία και Έρευνα (ISPRA) μας είπε ότι μεταξύ των ετών 2020 και 2023 δεν καταγράφηκε καμία μεταφορά ιταλικών αποβλήτων στο Μαρόκο «για σκοπούς απόρριψης», αλλά μέσα στην ίδια απάντηση, αναγνώρισε πως «μικρές ποσότητες» είχαν σταλεί τα έτη 2021, 2022 και 2023 «για σκοπούς ανάκτησης υλικών».

Αρχεία του ΟΗΕ για το 2023 επιβεβαιώνουν τη ροή. Περίπου 817 τόνοι ιταλικών αποβλήτων καουτσούκ έφτασαν στο Μαρόκο εκείνη τη χρονιά, αξίας 373.155 ευρώ. Τον Αύγουστο της επόμενης χρονιάς, το Υπουργείο Ενεργειακής Μετάβασης του Μαρόκου αδειοδότησε την εισαγωγή 20.000 τόνων από την Ιταλία.

93% των αποβλήτων της ΕΕ στέλνονται στο Μαρόκο κατηγοριοποιημένα ως «φθαρμένα ενδύματα». Πηγές από τη βιομηχανία υλικών λένε πως 20-30% από αυτά φτάνουν σε αγορές μεταχειρισμένων. Πηγή: Basel Network, Σεπτέμβριος 2024 – Σεπτέμβριος 2025.

Αυτή η αντίφαση είναι το παραθυράκι. Βάσει της νομοθεσίας της ΕΕ, η καύση αποβλήτων θεωρείται ως «ανάκτηση ενέργειας» και όχι «απόρριψη». Η αναταξινόμηση των σκουπιδιών ως εναλλακτικά καύσιμα ή επαναχρησιμοποιούμενα εμπορεύματα επιτρέπει στις ευρωπαϊκές χώρες να σβήνουν νόμιμα εκατομμύρια τόνους από τα βιβλία απόρριψης, ενώ παράλληλα διατηρούν ακέραια τα στατιστικά οικιακής ανακύκλωσης.

Το ανθρώπινο κόστος

Ο αντίκτυπος στην υγεία συσσωρεύεται αθέατα. Οι κοινότητες που ζουν κοντά στα μαροκινά εργοστάσια τσιμέντου βρίσκονται αντιμέτωπες με αυξημένο κίνδυνο παθήσεων του αναπνευστικού, καρκίνου και θνησιμότητας. Έρευνα αξιολογημένη από ομότιμους πάνω στο θέμα των κλιβάνων τσιμέντων, που επεξεργάζονται από κοινού επικίνδυνα απόβλητα, έχει μετρήσει τις εκπομπές διοξινών, βρίσκοντας ότι αυτές αυξάνονται πάνω από τέσσερις φορές μόλις μπουν τα επικίνδυνα απόβλητα στο μείγμα καυσίμων. Στο Μαρόκο ειδικά, η έκθεση στο τσιμέντο λόγω εργασίας έχει συνδεθεί άμεσα με την χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια, που αποτελεί την πρώτη αιτία θανάτου που σχετίζεται με το αναπνευστικό σύστημα.

Από μόνη της, η χωματερή της Μεντιούνα λαμβάνει 1,2 εκατομμύρια τόνους αποβλήτων τον χρόνο και πλησιάζει τον κορεσμό. Τον Νοέμβριο του 2024, η Παγκόσμια Τράπεζα ενέκρινε ένα πρόγραμμα 250 εκατομμυρίων δολαρίων για να αναβαθμίσει τις χωματερές του Μαρόκου, μία σιωπηρή αναγνώριση ότι η χωρητικότητα της χώρας είναι ανεπαρκής πριν από οποιαδήποτε πρόσθετη επιβάρυνση από εισαγωγές.

Όταν η κυβέρνηση ενέκρινε περισσότερους από δύο εκατομμύρια τόνους νέων εισαγωγών τον Αύγουστο του 2024, ο ακτιβιστής Mohamed Benata της Περιβαλλοντικής Συνέλευσης του Βόρειου Μαρόκου αποκάλεσε αυτή την πράξη «μη συμβατή με το πνεύμα της ιθαγένειας» και αντισυνταγματική. Το 2016, παρόμοια αντίδραση ανάγκασε την κυβέρνηση να αναστείλει τις εισαγωγές αποβλήτων από την Ιταλία. Οι εισαγωγές συνεχίστηκαν.

Ο νόμος λογοδοσίας των ευρωπαϊκών εταιρειών δεν καλύπτει αυτό που συμβαίνει όταν τα εμπορευματοκιβώτια φεύγουν από το λιμάνι. Η Οδηγία Επισταμένης Έρευνας για την Εταιρική Βιωσιμότητα του 2024 «τελειώνει με την παράδοση των αγαθών, λίγο πολύ», λέει η Miriam Saage-Maaß, νομική διευθύντρια στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Συνταγματικών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Το εάν οι Ευρωπαίοι εξαγωγείς φέρουν ευθύνη για το τι καίγεται μέσα στους κλιβάνους του Μαρόκου, προσθέτει «βασίζεται στο πόσο άμεσα οι εξαγωγείς της ΕΕ συνδέονται άμεσα με την καύση των αποβλήτων».

Από τον Νοέμβριο του 2026, η ΕΕ θα απαγορεύσει τις εξαγωγές πλαστικών αποβλήτων σε χώρες εκτός ΟΟΣΑ, όπως είναι το Μαρόκο. Άλλες, μη επιβλαβείς εξαγωγές αποβλήτων θα ακολουθήσουν τον Μάιο του 2027, εκτός κι αν μία χώρα περιλαμβάνεται στον εγκεκριμένο κατάλογο. Το Μαρόκο υπέβαλε την αίτησή του τον Φεβρουάριο του 2025. «Η κυκλικότητα δεν μπορεί να γίνει ένας κομψός τρόπος ανάθεσης των υγειονομικών και περιβαλλοντικών επιπτώσεων σε άλλες κοινότητες», λέει η Cristina Guarda, Ιταλίδα ευρωβουλευτής των Πρασίνων/Ευρωπαϊκής Ελεύθερης Συμμαχίας, δημιουργώντας ζώνες θυσίας εκτός Ευρώπης.»

Πίσω στην Μεντιούνα, η Φατιμά παραμένει παγιδευμένη. Η Ευρώπη επευφημεί για τα ορόσημα στην ανακύκλωση. Το Μαρόκο υπολογίζει τις θέσεις εργασίας. Εκείνη και οικογένειες σαν τη δική της αναπνέουν τοξικό αέρα από τα απόβλητα που παράγονται στην χώρα της, καθώς και από τα εισαγόμενα από μία ήπειρο, που δεν θέλει τα δικά της.

Αυτό το κείμενο γράφτηκε με την υποστήριξη του Journalismfund Europe.