Η Djuena Tikuna παίζει στο Teatro Amazonas. Εικόνα: Στιγμιότυπο οθόνης, Jornalistas Livres (YouTube)

Στις 23 Αυγούστου 2017, η Djuena Tikuna έγινε η πρώτη ιθαγενής τραγουδίστρια που εμφανίστηκε στο Teatro Amazonas, ένα προπύργιο του ευρωπαϊκού πολιτισμού στην καρδιά του μεγαλύτερου τροπικού δάσους του κόσμου.

Η 32χρονη ερμηνεύτρια βρέθηκε στο επίκεντρο με την κυκλοφορία του αυτοπαραγόμενου άλμπουμ της, «Tchautchiüãne», που στη γλώσσα τικούνα σημαίνει «Το χωριό μου». Πηγή έμπνευσης για το έργο της αποτέλεσε η άνθηση της εκμετάλλευσης του καουτσούκ, που συντελέστηκε στη μετάβαση από τον 19ο στον 20ό αιώνα και επρόκειτο να αλλάξει για πάντα την περιοχή του Αμαζονίου.

Η Djuena Tikuna, που ανήκει στον λαό των Τικούνα, της μεγαλύτερης αυτόχθονης πληθυσμιακής ομάδας της Βραζιλίας, θεωρεί τον εαυτό της «τραγουδίστρια του ιθαγενούς κινήματος». Οι στίχοι των τραγουδιών της έχουν έντονα ακτιβιστικό χαρακτήρα: πραγματεύονται ζητήματα που αγγίζουν βαθιά τον λαό της, όπως η προστασία του περιβάλλοντος και η οριοθέτηση των παραδοσιακών εδαφών τους. Επιπλέον, οι στίχοι είναι γραμμένοι αποκλειστικά στη γλώσσα τικούνα, κάτι που για την ίδια την τραγουδίστρια αποτελεί μια συνειδητή πολιτική επιλογή:

Alguns povos não falam mais a sua língua. Já pensou se canto em português? Os jovens que estão me assistindo vão querer me imitar. Mesmo na cidade, temos de manter a língua e a identidade.

Ορισμένοι λαοί δεν μιλούν πλέον τη δική τους γλώσσα. Μπορείτε να φανταστείτε να τραγουδούσα στα πορτογαλικά; Οι νέοι που με παρακολουθούν θα θελήσουν να με μιμηθούν. Ακόμη και στις πόλεις πρέπει να διατηρούμε τη γλώσσα και την ταυτότητά μας».

Για να κατανοήσει κανείς τη βαρύτητα που είχε η εμφάνιση της τραγουδίστριας για τους αυτόχθονες κατοίκους της Βραζιλίας, είναι σημαντικό να λάβει υπόψη του την ιστορία του Teatro Amazonas.

Το κτίριο, που βρίσκεται στο κέντρο της Μανάους, πρωτεύουσας της πολιτείας Αμαζόνας, σχεδιάστηκε από το Πορτογαλικό Ινστιτούτο Μηχανικής και Αρχιτεκτονικής στη Λισαβόνα και εγκαινιάστηκε το 1896, στο απόγειο της παραγωγής καουτσούκ. Σε μια εποχή, κατά την οποία η αυτοκινητοβιομηχανία έκανε τα πρώτα της βήματα, η εμπορία του καουτσούκ, που προέρχεται από το καουτσουκόδεντρο, ένα δέντρο χαρακτηριστικό της περιοχής του Αμαζονίου, αποδείχθηκε εξαιρετικά επικερδής. Ωστόσο, η δραστηριότητα αυτή δεν προσέλκυσε μόνο πλήθος επενδυτών ή εργατών, αλλά και τυχοδιωκτών από διάφορα μέρη της Βραζιλίας.

Ο πλούτος, που δημιούργησε αυτή η βιομηχανία, η οποία αξιοποίησε τεχνικές των αυτοχθόνων για την εξαγωγή λάτεξ από τα δέντρα, μετέτρεψε τις πρωτεύουσες των πολιτειών της βόρειας Βραζιλίας στις πιο ανεπτυγμένες πόλεις της χώρας. Ο πλούτος αυτός χρησιμοποιήθηκε για τη χρηματοδότηση της κατασκευής του Teatro Amazonas, η οποία είχε προταθεί από τη νέα τοπική ελίτ και πραγματοποιήθηκε με την εργασία των αυτοχθόνων λαών.

Η μετατροπή των αυτόχθονων σε φτωχούς εργάτες δεν ήταν η μόνη πληγή που άφησε πίσω της η βιομηχανία του καουτσούκ. Η περίοδος εκείνη σημαδεύτηκε επίσης από μαζικούς εκτοπισμούς πολλών φυλών από τις πατρογονικές τους εστίες.

Ωστόσο, χρειάστηκε να περάσουν 121 χρόνια για να εμφανιστεί μια ιθαγενής ερμηνεύτρια στη σκηνή του Teatro Amazonas, ενός από τα σημαντικότερα κληροδοτήματα εκείνης της εποχής.

Η Αμαζόνας είναι μία από τις πολιτείες με τον μεγαλύτερο αριθμό αυτοχθόνων πληθυσμών. Συγκεκριμένα, εκεί κατοικεί το 17% των 896.000 αυτόχθονων που ζουν σήμερα στη Βραζιλία, ενώ ο συνολικός πληθυσμός της χώρας ανέρχεται σε περίπου 200 εκατομμύρια.

Σύμφωνα με την Djuena, ο λαός Τικούνα είναι ένας «πολύ μουσικός λαός». Η ίδια έμαθε να τραγουδά από τη μητέρα της, εκείνη από τη δική της μητέρα και αυτή με τη σειρά της από τους προγόνους τους.

Όταν ήταν παιδί, έφυγε από το χωριό της και μετακόμισε στη Μανάους. Σε ένα ρεπορτάζ στην ιστοσελίδα Jornalistas Livres, όπου παρουσιάζονται και αποσπάσματα της παράστασης, αναφέρει ότι της ήρθε η ιδέα να πραγματοποιήσει την εμφάνισή της στο Teatro Amazonas, όταν αναρωτήθηκε: «Γιατί να μην μπορώ εγώ να τραγουδήσω στο Teatro Amazonas; Επειδή είμαι ιθαγενής;».

Συμπληρωματικά προσθέτει:

Quando eu cantei no palco do Teatro Amazonas com eles, que nós batemos os pés, é uma forma de eu estar dizendo: estamos aqui, parentes. Vocês sofreram por causa dessa construção, mas nós estamos aqui, vamos continuar aqui lutando e vamos continuar aqui resistindo.

Όταν τραγούδησα μαζί τους στο Teatro Amazonas και χτυπούσαμε ρυθμικά τα πόδια μας στο πάλκο, για μένα αυτός ήταν ένας τρόπος να πω: Αδέρφια, είμαστε εδώ. Υποφέρατε εξαιτίας αυτού του κτιρίου, αλλά εμείς είμαστε εδώ και θα συνεχίσουμε να αγωνιζόμαστε και να αντιστεκόμαστε».