“Καταυλισμός Τσιγγάνων με τροχόσπιτα,” ένας πίνακας του Βίνσεντ βαν Γκογκ που απεικονίζει ένα καραβάνι νομάδων Ρομά. Μέσω Wikimedia Commons. Κοινό κτήμα.

Αυτό το άρθρο, που γράφτηκε από τη Μαίρη Δροσοπούλου και την Oana Dumbrava, δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από το OBC Transeuropa τον Δεκέμβριο του 2024. Το Global Voices αναδημοσίευσε μία επεξεργασμένη εκδοχή στο πλαίσιο συμφωνίας διαμοιρασμού περιεχομένου.

Οι λεγόμενοι «απάτριδες», που αρχικά μετανάστευσαν από τη βόρεια Ινδία στην Ευρώπη τον 14ο αιώνα, αποκαλούνται σήμερα επίσημα «Ρομά» και «Ταξιδιώτες», δύο όροι-ομπρέλα, που υιοθετήθηκαν από το Συμβούλιο της Ευρώπης για να συμπεριλάβουν ένα ευρύ φάσμα εθνοτικών ομάδων, που χωρίζονται ως εξής: Ρομά, Σίντι/Μανούς, Καλέ, Κάλε, Ρομάνιτσαλ, Μπογιάς/Ρουντάρι, Αιγύπτιοι των Βαλκανίων (Αιγύπτιοι και Ασκάλι), ανατολικές ομάδες (Ντομ, Λομ και Αμπντάλ), Ταξιδιώτες, Γένις, πληθυσμοί που αναφέρονται ως «νομάδες» και άτομα που αυτοπροσδιορίζονται ως «Τσιγγάνοι».

Η ιστορία των Ρομά στην Ευρώπη είναι μια ιστορία πόνου και βασάνων. Για αιώνες, πολλοί από αυτούς ήταν υπόδουλοι οικογενειών ευγενών και κρατών μέχρι την κατάργηση της δουλείας τον 19ο αιώνα. Αλλά η ελευθερία δεν σήμαινε ποτέ ισότητα. Η αναγκαστική αφομοίωση, οι βίαιες εκτοπίσεις και η φρίκη του Ολοκαυτώματος, κατά το οποίο 220.000 με 1,5 εκατομμύριο Ρομά έχασαν τη ζωή τους, άφησαν βαθιά σημάδια. Οι Ρομά συνέχισαν να αντιμετωπίζουν συστηματικές διακρίσεις μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά η ζωντανή πολιτιστική τους κληρονομιά στη μουσική, τον χορό και την αφήγηση αντέχει ακόμα. Σήμερα, η κοινότητα των Ρομά συνεχίζει τον αγώνα της για ίσα δικαιώματα και αναγνώριση.

Τι λένε τα ρουμανικά εγχειρίδια ιστορίας για τους Ρομά;

Κατά τη διάρκεια του κομουνιστικού καθεστώτος του Νικολάε Τσαουσέσκου στη Ρουμανία, δεν υπήρχαν σχεδόν καθόλου αναφορές στους Ρομά στα σχολικά εγχειρίδια. Σε μια προσπάθεια να προωθηθεί μια ενιαία εθνική ταυτότητα με επίκεντρο τους εθνοτικούς Ρουμάνους, οι εμπειρίες και οι συνεισφορές των Ρομά, καθώς και άλλων μειονοτήτων, έμειναν έξω από τα βιβλία ιστορίας. Αυτός ο αποκλεισμός σχεδιάστηκε σκόπιμα για να υποβαθμίσει την εθνοτική ποικιλομορφία και να προωθήσει μια μονολιθική εκδοχή της ρουμανικής ταυτότητας. Οι πολιτικές αφομοίωσης στόχευαν στο να ωθήσουν τις κοινότητες των Ρομά να εγκαταλείψουν τις πολιτιστικές τους πρακτικές ενισχύοντας την αορατότητά τους στον επίσημο λόγο και διαιωνίζοντας τα παλιά στερεότυπα και τις διακρίσεις, που εξακολουθούν να υφίστανται.

Μετά την πτώση του κομουνισμού, το εκπαιδευτικό σύστημα της Ρουμανίας επηρεάστηκε από την αργή μετάβαση στη δημοκρατία, που χαρακτηρίστηκε από συνεχείς μεταρρυθμίσεις και συχνές αλλαγές. Στα χρόνια της μετάβασης, η τάση των ατόμων να στρέφονται προς την εθνοτική τους ομάδα οδήγησε σε μια διαδικασία κοινωνικής κατηγοριοποίησης σε εθνοτική βάση εντείνοντας τις διακρίσεις.

Ελληνίδες Ρομά. Εικόνα από τον χρήστη Stalik μέσω Wikimedia Commons. Κοινό κτήμα.

Σήμερα, το ρουμανικό Υπουργείο Παιδείας επιβλέπει πολλαπλές επιλογές σχολικών βιβλίων για κάθε μάθημα. Η προσφορά ποικίλλει πολύ ως προς την ποιότητα και την προσέγγιση: ενώ ορισμένα εγχειρίδια επικεντρώνονται σε παραδοσιακά αφηγήματα, άλλα περιλαμβάβουν πιο σύγχρονες, συμπεριληπτικές αντιλήψεις. Οι εκπαιδευτικοί μπορούν, καταρχήν, να επιλέξουν τα βιβλία που θεωρούν πιο κατάλληλα για τους μαθητές τους. Αυτή η ελευθερία επιλογής είναι ευπρόσδεκτη, αλλά αυτή η ευελιξία οδηγεί σε ασυνέπειες.

Το εγχειρίδιο ιστορίας του λυκείου, που εκδόθηκε το 2007, ήταν ένα από τα πρώτα σχολικά βιβλία που ανέφερε τη δουλεία των Ρομά. Ωστόσο, αντιμετώπισε το ζήτημα μέσα από στερεότυπα συνδέοντας τη θέση των Ρομά με την «οπισθοδρόμησή» τους. «Από την άφιξή τους σε αυτά τα εδάφη», αναφέρει το βιβλίο, «οι Ρομά θεωρούνταν κατώτερος λαός λόγω του οπισθοδρομικού τρόπου ζωής και της φυσικής τους εμφάνισης. Επομένως, από την αρχή, περιθωριοποιήθηκαν και απομονώθηκαν».

Σήμερα, οι μαθητές λυκείου στη Ρουμανία μαθαίνουν από ένα εγχειρίδιο (έκδοση ART) ότι οι «υποδουλωμένοι» Ρομά ζούσαν σε συνθήκες φτώχειας ασκώντας τα επαγγέλματά τους και διατηρώντας τον παραδοσιακό τρόπο ζωής τους. Αν ληφθεί υπόψη το πλαίσιο, αυτή η περιγραφή αντανακλά προκαταλήψεις και κινδύνους που οδηγούν σε γενικεύσεις. Ένα άλλο εγχειρίδιο (που εκδόθηκε από την CD Press) μιλά για τους Ρομά του Μεσαίωνα ως ανθρώπους, «που υπέστησαν κάθε μορφή αδικίας και κακοποίησης από τους αφέντες τους», αλλά ισχυρίζεται ότι οι Ρομά «ζούσαν ανάμεσα σε Ρουμάνους, ενσωματωμένοι στη μεσαιωνική κοινωνία».

Όσο για το Ολοκαύτωμα των Ρομά, διαβάζουμε (στην έκδοση του σχολικού βιβλίου του Niculescu) ότι «πολλοί απελάθηκαν, μερικοί από αυτούς πέθαναν λόγω του καθεστώτος κράτησης». Τα σχολικά βιβλία δεν παρέχουν περισσότερες λεπτομέρειες, που θα μπορούσαν να διευκολύνουν την καλύτερη κατανόηση του ιστορικού πλαισίου.

Η αντιμετώπιση της ιστορίας των Ρομά δεν αφορά μόνο τη δουλεία, την απέλαση και τη γενοκτονία, αλλά και την προβολή όσων έχουν ξεπεράσει αυτά τα τραύματα. Όπως προτείνει η Luiza Medeleanu, ειδικός στη διαπολιτισμική εκπαίδευση, οι Ρουμάνοι μαθητές θα πρέπει να μάθουν περισσότερα για ανθρώπους όπως η Άννα Φρανκ, αλλά και ο Κονστατντίν Ανίκα, ένας νεαρός Ρομά που επέζησε του Ολοκαυτώματος, για να καλλιεργήσουν την ενσυναίσθηση και τον διάλογο.

Ωστόσο, ο καθηγητής ιστορίας Ioan Cristian Caravană επισημαίνει ότι η ιστορία που διδάσκεται στα ρουμανικά σχολεία εξακολουθεί να είναι «μια επίσημη ιστορία, που πρέπει να αποστηθίζεται. Αντί να ενθαρρύνουν την κριτική σκέψη, τα μαθήματα παρουσιάζουν μια προκαθορισμένη αφήγηση, που περιορίζει την βαθύτερη κατανόηση». Το σχολείο είναι το καλύτερο μέρος για να πει κανείς ουσιαστικές ιστορίες, να ξεκινήσει συζητήσεις και να ενθαρρύνει τους εφήβους Ρομά να κατανοήσουν τις ρίζες και την ιστορία τους και να αυξήσουν την αυτοεκτίμησή τους.

Γραμματόσημα της Ρουμανίας, 2014-16. Μέσω Wikimedia Commons. Κοινό κτήμα.

Για τον Vintilă Mihăilescu, διάσημο Ρουμάνο ανθρωπολόγο, η ιστορική εκπαίδευση επηρεάζει βαθιά το αίσθημα του ανήκειν των μαθητών. Όταν τα σχολικά βιβλία επικεντρώνονται μόνο στους Ρουμάνους ήρωες και αγνοούν την ιστορία του λαού των Ρομά, υπάρχει ο κίνδυνος να στείλουν ένα αρνητικό μήνυμα στους μαθητές Ρομά, κάνοντάς τους να αισθάνονται αποκλεισμένοι.

Η περίπτωση της Ελλάδας

Οι πρώτες αναφορές σε πληθυσμούς Ρομά στην  περιοχή της Πελοποννήσου χρονολογούνται από τον 14ο αιώνα. Παρόλο που δεν υπάρχει ακαδημαϊκή συναίνεση σχετικά με τις διαδρομές και τις συνθήκες της μετανάστευσης των Ρομά, θεωρείται ότι η άφιξή τους είναι συνέπεια μεταναστευτικών κυμάτων προς την κεντρική Ευρώπη, τα Βαλκάνια και την Ελλάδα —κυρίως στις περιοχές της Θράκης και της Μακεδονίας— που εξαρτώνται από τη σταδιακή επέκταση της οθωμανικής κυριαρχίας στα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στα τέλη του 14ου και στις αρχές του 15ου αιώνα, με αποκορύφωμα  την άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1453.

Παρά τη μακρά παρουσία τους στην Ελλάδα, οι Ρομά απέκτησαν πολιτικά δικαιώματα μόλις τη δεκαετία του '70. Η πρώτη χαρτογράφηση των κοινοτήτων των Ρομά πραγματοποιήθηκε το 1996. Σύμφωνα με στοιχεία της Γενικής Γραμματείας Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας για το 2021, ο πληθυσμός των Ρομά της χώρας ανέρχεται σε 117.495 μόνιμους κατοίκους, που αποτελούν το 1,13% του συνολικού πληθυσμού. Η πλειοψηφία των Ελλήνων Ρομά είναι Ορθόδοξοι.

Σύμφωνα με το γραφείο της UNICEF στην Ελλάδα, οι Ρομά εξακολουθούν να αποτελούν μια ευάλωτη μειονότητα, που αντιμετωπίζει δυσκολίες στην πρόσβαση σε στέγαση, υγεία, εκπαίδευση και απασχόληση. Τις τελευταίες δεκαετίες, το Υπουργείο Παιδείας της Ελλάδας έχει ξεκινήσει διάφορες πρωτοβουλίες για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού και της παραβατικότητας στις κοινότητες των Ρομά. Από τη δεκαετία του '90, πολλά ελληνικά πανεπιστήμια έχουν ξεκινήσει πιλοτικά προγράμματα με έναν φιλόδοξο στόχο: να φέρουν τα παιδιά Ρομά από τους δρόμους και την παιδική εργασία στα σχολεία. Συγκεκριμένα, από το 2015, το κράτος έχει προωθήσει διάφορα εξωσχολικά μαθήματα για τα παιδιά Ρομά.

Ετερότητα, εξωτισμός και ψευδο-διαπολιτισμικότητα

Το «Αυγουστιάτικο Φεγγάρι» της Ελληνίδας συγγραφέως Βούλας Μάστορη είναι ένα από τα κλασικά έργα της μεταπολεμικής ελληνικής παιδικής λογοτεχνίας, ένας τίτλος που παραδοσιακά περιλαμβάνεται στις λίστες ανάγνωσης των μαθητών. Το βιβλίο αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού αγοροκόριτσου, που φοιτά στην τελευταία τάξη του δημοτικού σχολείου σε ένα προάστιο. Με την αντικομφορμιστική συμπεριφορά της, η πρωταγωνίστρια εγείρει ανησυχίες στη συντηρητική κοινωνία: γίνεται φίλη με έναν νεαρό Ρομά, τον οποίο φοβούνται τα παιδιά της γειτονιάς και από την οποία το σκάνε. Η παρουσία ενός ανδρικού χαρακτήρα που, σε αντίθεση με τη δημοφιλή πεποίθηση, δεν είναι ούτε κλέφτης ούτε απαγωγέας παιδιών, είναι μια από τις «λιγότερο αρνητικές» αναφορές στους «Τσιγγάνους» στην ελληνική παιδική λογοτεχνία, που έχει διατηρήσει, αν όχι ακόμη και ενισχύσει, στερεοτυπικές και μεροληπτικές αναπαραστάσεις των Ρομά.

Το εξώφυλλο του μυθιστορήματος “Τ’ αυγουστιάτικο φεγγάρι” της Ελληνίδας συγγραφέα Βούλας Μάστορη.

Όσον αφορά τα βιβλία ιστορίας και μυθοπλασίας που χρησιμοποιούνται στα σχολεία, οι αναφορές στον πολιτισμό των Ρομά απουσιάζουν εντελώς. Οι Ρομά και η γλώσσα τους αναφέρονται μόνο εν συντομία στα βιβλία θεάτρου για τις τελευταίες τάξεις του δημοτικού σχολείου. Ωστόσο, πρόκειται για ελλιπείς και σχετικά συμβατικές αναφορές.

Ο Άγγελος Χατζηνικολάου είναι συνταξιούχος εκπαιδευτικός δημοτικού σχολείου. Έχοντας περάσει το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας του διδάσκοντας στον Δενδροπόταμο, το πιο διαβόητο γκέτο της Θεσσαλονίκης, που κατοικείται σχεδόν αποκλειστικά από Ρομά, έχει αναπτύξει μια βαθιά κατανόηση της κουλτούρας των Ρομά στο ελληνικό πλαίσιο. Σε συνέντευξη που έδωσε στο OBCT, σχολιάζει τον εθνοκεντρικό χαρακτήρα του ελληνικού σχολικού συστήματος:

Στο όνομα της υποτιθέμενης προώθησης της πολυπολιτισμικότητας, όπως αναμένεται στις παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες μας, έχουν γίνει επιφανειακές προσπάθειες να συμπεριληφθούν πληθυσμοί που θεωρούνται «άλλοι», όπως οι Ρομά, οι μετανάστες και οι πρόσφυγες. Ωστόσο, όπως συμβαίνει συνήθως, ένας διαπολιτισμικός διάλογος δεν μπορεί να επιτευχθεί με στερεοτυπικές αναφορές στο φαγητό, τον χορό και τα τραγούδια. Χρειάζεται ένας πολύ βαθύτερος διάλογος, κάτι που απουσιάζει από το εκπαιδευτικό μας σύστημα.

Η αείμνηστη καθηγήτρια Σοφία Γαβριηλίδη πραγματοποίησε κρίσιμο ακαδημαϊκό έργο στην παιδαγωγική παρουσιάζοντας παραδείγματα «ψευδο-διαπολιτισμικών» βιβλίων για παιδιά στην επίσημη εκπαίδευση και τη λογοτεχνία. Η ψευδο-διαπολιτισμικότητα αναφέρεται σε προσπάθειες αναγνώρισης άλλων πολιτισμών, αλλά με τρόπους που είτε εξωτικοποιούν τον Άλλο, τονίζοντας περαιτέρω τις διαφορές αντί να χτίζουν γέφυρες μέσω κοινών χαρακτηριστικών, ή να υπονοούν την ανωτερότητα της κυρίαρχης κουλτούρας απεικονίζοντας τους Άλλους ως θύματα.

Η Γεωργία Καλπαζίδου είναι ακτιβίστρια, συγγραφέας και συνιδρύτρια της ΜΚΟ ΡΕΥΜΑ («Εκπαιδευτικός και Επαγγελματικός Μηχανισμός Στήριξης»), με έδρα στη  Μενεμένη στη βόρεια Ελλάδα. Υποψήφια διδάκτωρ γλωσσολογίας και μέλος της κοινότητας των Ρομά, η Καλπαζίδου έχει καθοδηγήσει νεαρά κορίτσια για την πρόσβαση στην εκπαίδευση. Θέλοντας να καλύψει ένα κενό στην ελληνική παιδική λογοτεχνία, η νεαρή συγγραφέας δημοσίευσε ένα εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο για την πρόωρη εγκατάλειψη του σχολείου μεταξύ των παιδιών Ρομά. Όταν ρωτήθηκε για την παρουσία της κουλτούρας των Ρομά στα σχολικά βιβλία, η απάντησή της επιβεβαίωσε την προαναφερθείσα τάση.

Αυτό είναι ένα ενδιαφέρον ζήτημα, το έχω μελετήσει κι εγώ, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχουν αναφορές, εκτός από κάποιες στερεοτυπικές (αν και όχι απαραίτητα αρνητικές) εικόνες, που μπορούν να συναντήσουν οι μαθητές, όταν διαβάζουν βιβλία μυθοπλασίας. Επομένως, εναπόκειται στους εκπαιδευτικούς να αποφασίσουν αν θα εμβαθύνουν στο θέμα ή όχι. Τα επίσημα σχολικά εγχειρίδια δεν περιέχουν καμία ένδειξη σχετικά.

Συμπεράσματα

Συμπερασματικά, αντιπαραθέτοντας τις περιπτώσεις δύο χωρών της νοτιοανατολικής Ευρώπης, της Ρουμανίας και της Ελλάδας, φαίνεται ότι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η αναπαράσταση της ιστορίας στα σχολικά βιβλία αποτελεί μια σύνθετη πρόκληση. Δεν πρόκειται μόνο για ημερομηνίες και γεγονότα, αλλά και για τη συμπερίληψη φωνών, την αντιμετώπιση δυσάρεστων αληθειών και την κατάρριψη ξεπερασμένων αντιλήψεων. Παρόλο που η ιστορία των Ρομά χαρακτηρίζεται από δυσκολίες και ανθεκτικότητα, από την υποδούλωση μέχρι την επιβίωση από το Ολοκαύτωμα, αυτή η πραγματικότητα συχνά υποτιμάται ή παραποιείται στα σχολικά βιβλία. Αυτό εγείρει ένα δύσκολο αλλά αναγκαίο ερώτημα: πώς μπορούμε να διδάξουμε ιστορία που αντικατοπτρίζει τις εμπειρίες όλων;