Patrik Banga, φωτογραφία από τη Wikipedia, που χρησιμοποιείται με άδεια CC BY-SA 4.0.

Η κοινότητα των Ρομά είναι μεταξύ των κοινοτήτων, που υφίστανται τις πιο πολλές διακρίσεις στην Τσεχία, παρά το γεγονός ότι υπάρχει στα τσεχικά εδάφη για πάνω από 600 χρόνια και παρά τις προσπάθειες διαφόρων τσεχοσλοβακικών και αργότερα τσεχικών κυβερνήσεων για την αντιμετώπιση του ζητήματος. Το χάσμα μεταξύ του επίσημου και του εκτιμώμενου αριθμού των Ρομά που ζουν στην Τσεχία αποτελεί παράδειγμα αυτής της διάκρισης. Ενώ περίπου 20.000 άτομα δήλωσαν ότι είναι Ρομά στην απογραφή του 2021, ο πραγματικός αριθμός είναι πιο κοντά στις 250.000, όπως αναγνωρίζει η τσεχική κυβέρνηση:

Velká většina Romů nechává kolonku národnost při sčítání nevyplněnou. Jedním z důvodů, proč se Romové k romské národnosti nehlásí, je například historicky podložená obava Romů z možného zneužití údajů získávaných hromadně státními orgány či strach ze stigmatizace okolím.

Η συντριπτική πλειοψηφία των Ρομά αφήνει κενή τη στήλη της εθνικότητας στην απογραφή. Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι Ρομά δεν δηλώνουν την εθνοτική τους καταγωγή είναι, για παράδειγμα, ο ιστορικά βασισμένος φόβος για πιθανή κακή χρήση δεδομένων, που συλλέγονται μαζικά από τις κρατικές Αρχές ή ο φόβος του στιγματισμού στο περιβάλλον τους.

Οι Ρομά ήταν άνθρωποι, που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον παραδοσιακό νομαδικό τρόπο ζωής τους υπό τον κομουνισμό από το 1948 έως το 1989, αν και ορισμένοι είχαν εγκατασταθεί σε αστικά κέντρα πριν από αυτό το γεγονός. Συχνά τους δίνονταν διαμερίσματα σε συγκεκριμένες περιοχές των πόλεων δημιουργώντας έτσι διαχωρισμένα γκέτο. Επίσης, δεν τους παρείχαν πολλά όσον αφορά την εκπαίδευση στις γλώσσες τους και την πολιτιστική αναγνώριση.

Με το τέλος των κρατικών επιδοτήσεων το 1989 μετά την πτώση του κομουνισμού, πολλοί Ρομά, οι οποίοι συχνά απασχολούνταν σε χειρωνακτικές εργασίες, έχασαν την εργασία τους. Αυτό οδήγησε σε σημαντική μετανάστευση από τη Σλοβακία προς την Τσεχία, αλλά και από την Τσεχία προς τη Δυτική Ευρώπη και τον Καναδά.

Σήμερα, σύμφωνα με την έκθεση της τσεχικής κυβέρνησης του 2020, το κύριο ζήτημα είναι οι διακρίσεις στις αγορές εργασίας και στέγασης. Ταυτόχρονα, υπάρχει σταδιακή αναγνώριση της ταυτότητας και του πολιτισμού των Ρομά μέσω της μουσικής, των ΜΜΕ και των μουσείων, εν μέρει και χάρη στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την υποστήριξη των μειονοτήτων. Τον Δεκέμβριο του 2022, η κυβέρνηση δημιούργησε τη θέση του Ειδικού Απεσταλμένου για Θέματα Ρομά.

Για να κατανοήσει πώς οι ίδιοι οι Ρομά αξιολογούν την κατάστασή τους, το Global Voices πήρε συνέντευξη από τον Patrik Banga, έναν δημοσιογράφο Ρομά, που εργάζεται ως συντάκτης για την μεγάλη διαδικτυακή πύλη ειδήσεων iDNES.cz, η οποία είναι η ψηφιακή διεπαφή της εφημερίδας Mladá fronta Dnes. Το 2022, ο Banga δημοσίευσε επίσης το πρώτο του βιβλίο, μια αυτοβιογραφία με τίτλο «Skutečná cesta ven» (Η Πραγματική Διέξοδος), στην οποία αφηγείται τον τρόπο με τον οποίο μεγάλωσε τη δεκαετία του '90, μια εποχή κοινωνικής και οικονομικής μετάβασης για τη χώρα, που επηρέασε ακόμη περισσότερο την κοινότητα των Ρομά, πώς ταξίδεψε στο Μαυροβούνιο για να βοηθήσει τους Ρομά πρόσφυγες, που είχαν παγιδευτεί στους Γιουγκοσλαβικούς πολέμους, και τη δική του σκέψη για τις σχέσεις μεταξύ της μειονότητας των Ρομά και της λευκής τσέχικης πλειοψηφίας.

Η πρώτη ερώτηση επικεντρώθηκε στους λόγους για τους οποίους η πλειοψηφία των λευκών Τσέχων αρνείται ότι υπάρχει οποιαδήποτε μορφή διάκρισης εις βάρος των Ρομά και στο κατά πόσον αυτή η άρνηση προέρχεται από τις πολιτικές ελίτ ή από τον μέσο Τσέχο. Σύμφωνα με τον Banga:

Neřekl bych, že to je většina. Rozhodně je to ale velká část. A podle mě je to taková hra, kdy si tady jako Češi hrajeme na otevřený a vyspělý národ, pokud se ovšem neobjeví nějaká jinakost. Tenhle problém se totiž zdaleka netýká jen Romů. Týká se v podstatě jakéhokoliv jiného etnika.  A ano, je to kombinace všeho popsaného. Politické elity se často chovají rasisticky, proto legitimizují rasistické chování „obyčejných lidí“ a média tomu dávají zvláštní prostor. Prezident republiky Zeman v naprostém klidu řekne romskému redaktorovi zpráv, že devadesát procent Romů nepracuje a bere dávky, což je lež. Ale „obyčejní lidé“ tu lež slyší od politické elity, berou jí tedy za pravdu.

Στο βιβλίο «Skutečná cesta ven», ο Banga περιγράφει τις πολλές συναντήσεις του με την αστυνομία στην Πράγα στις αρχές της δεκαετίας του '90. Το Global Voices τον ρώτησε τι έχει αλλάξει και τι δεν έχει αλλάξει από τότε:

Něco se změnilo. Když mě v Praze zastaví policie na běžnou kontrolu v autě, většinou mi vykají. Což se nedá říct třeba o severních Čechách, kde se mě policista při kontrole naprosto vážně ptal, kde jsem ukradl svůj vůz. Je také naštěstí daleko častěji vidět vzdělané Romy, kteří vzdělání uplatňují. Na druhou stranu, máme tu velké množství vyloučených lokalit nebo ghett, což tu dříve nebylo. Vysvětlování příčin by asi bylo na další knihu, nicméně diskriminace Romů při přístupu k zaměstnání je naprosto běžná a společensky bohužel většinou tolerovaná věc.

Κάτι έχει αλλάξει. Όταν η αστυνομία με σταματά στην Πράγα για έναν τυπικό έλεγχο του αυτοκινήτου μου, συνήθως χρησιμοποιούν μια ευγενική μορφή ενικού αριθμού. Κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί, για παράδειγμα, για περιοχές στο βόρειο τμήμα της χώρας, όπου ένας αστυνομικός με έλεγξε και με ρώτησε, μιλώντας απολύτως σοβαρά, από πού έκλεψα το αυτοκίνητό μου. Ευτυχώς, είναι επίσης πολύ πιο συνηθισμένο να βλέπουμε μορφωμένους Ρομά, που βρίσκουν καλές θέσεις χάρη στην εκπαίδευσή τους. Από την άλλη πλευρά, έχουμε έναν μεγάλο αριθμό αποκλεισμένων τοποθεσιών ή γκέτο, που δεν υπήρχαν πριν. Η εξήγηση των αιτιών για αυτό πιθανότατα θα απαιτούσε ένα άλλο βιβλίο, ωστόσο, οι διακρίσεις εις βάρος των Ρομά στην πρόσβαση στην απασχόληση είναι εξαιρετικά συχνές και, δυστυχώς, ως επί το πλείστον ανεκτές στην τσεχική κοινωνία.

Ενώ η συμμετοχή των πολιτών αυξάνεται, η πολιτική συμμετοχή και η προβολή παραμένουν μια πρόκληση, όπως επιβεβαιώνει η Banga:

To je jedna z největších bolestí Romů. Nemáme žádného zástupce ve velké politice. Většina politicky aktivních Romů pracuje na lokálních úrovních, v žádné komoře parlamentu ale nemáme zástupce a co je horší, stabilně je nemáme od roku 1993. Jediní čeští poslanci z romské komunity jsou stále bývalí politici Ladislav Body a Monika Mihaličková. A totéž se týká médií. Ve skutečně velkých redakcích mají Romové jen několik redaktorů. V malých je to o něco lepší, ale nemají prakticky žádný prostor.

Το Global Voices τον ρώτησε επίσης για την υποδοχή των βιβλίων του, καθώς οι Ρομά συγγραφείς μυθοπλασίας και μη μυθοπλασίας παραμένουν μια πολύ μικρή ομάδα συγγραφέων που έχουν δημοσιευτεί στην Τσεχία, είτε στα ρομανί είτε στα τσεχικά. Συσχετιζόμενο με αυτό είναι το ζήτημα της διασυνοριακής ταυτότητας εντός των πολλών διαφορετικών κοινοτήτων Ρομά, που ζουν στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη.

Moje kniha byla přijata kupodivu velmi kladně. Ostatně, aktuálně probíhá dotisk, což znamená, že se kniha vyprodala.

Romové mají jednu velkou výhodu a tou je univerzální jazyk. V zásadě celkem bez potíží se domluví romsky Rom z Ukrajiny a Rom z Česka. Ostatně romštinu aktuálně využíváme jako způsob, kterým přinášet třeba rozhovory z ukrajinské fronty. V realitě jsou ale romské komunity odlišné, a to zejména kvůli ekonomickému aspektu žití. Rom v Česku žije v nepoměrně lepších podmínkách, než Rom v Bulharsku nebo Srbsku či Rumunsku. To ale nemění nic na tom, že komunity jsou v kontaktu a vzájemně se podporují, což mě jen utvrzuje v tom, že transevropská romská identita samozřejmě existuje.

Το βιβλίο μου έτυχε εκπληκτικά καλής υποδοχής. Αυτή τη στιγμή ανατυπώνεται, πράγμα που σημαίνει ότι το βιβλίο έχει εξαντληθεί.

Οι Ρομά έχουν ένα μεγάλο πλεονέκτημα και αυτό είναι η παγκοσμίως κοινή γλώσσα τους. Κατ’ αρχήν, ένας Ρομά από την Ουκρανία και ένας Ρομά από την Τσεχία μπορούν να επικοινωνήσουν στα ρομανί χωρίς δυσκολία. Άλλωστε, αυτή τη στιγμή χρησιμοποιούμε τα ρομανί ως τρόπο για να αναφέρουμε, για παράδειγμα, συνεντεύξεις από το ουκρανικό μέτωπο. Αλλά στην πραγματικότητα, οι κοινότητες των Ρομά είναι διαφορετικές, κυρίως λόγω της οικονομικής πτυχής της ζωής τους. Οι Ρομά στην Τσεχία ζουν σε δυσανάλογα καλύτερες συνθήκες σε σύγκριση με τους Ρομά στη Βουλγαρία, τη Σερβία ή τη Ρουμανία. Αλλά αυτό δεν αλλάζει το γεγονός ότι όλες οι κοινότητες βρίσκονται σε επαφή και αλληλοϋποστηρίζονται, κάτι που μου επιβεβαιώνει μόνο ότι πράγματι υπάρχει μια διευρωπαϊκή ταυτότητα Ρομά.