Ο Δρ. Jakob Lesage και κάποια μέλη της ομάδας καταγραφής. Φωτογραφία από τον Obidah Amos, χρησιμοποιείται με άδεια.

Τι θα γινόταν, αν ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να καταπολεμηθεί η επικείμενη εξαφάνιση των γλωσσών είναι μέσω της ενδυνάμωσης των μελών της κοινότητας, ώστε αυτά να καταγράψουν την γλώσσα τους; Το Kam Language Project αποτελεί παράδειγμα του πώς οι προσπάθειες που γίνονται από την κοινότητα μπορούν να βοηθήσουν στη διατήρηση των απειλούμενων γλωσσών.

Η γλώσσα καμ (επίσης γνωστή ως νινγκουόμ) μιλιέται σε 29 χωριά στην Τοπική Κυβερνητική Περιοχή του Μπαλί της πολιτείας Τάραμπα στη Νιγηρία. Σήμερα υπάρχουν κατά προσέγγιση 8000-11000 ομιλητές της γλώσσας καμ. Όπως πολλές άλλες γλώσσες αυτόχθονων λαών στη βορειοανατολική Νιγηρία, η γλώσσα καμ δεν έλαβε καμία προσοχή από τους ερευνητές πριν το 2016. Ως αποτέλεσμα, δεν υπήρχε γραπτή βιβλιογραφία, λεξικό, καθορισμένη ορθογραφία, ή οπτικοακουστικές καταγραφές της γλώσσας που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για καταγραφή και διατήρηση.

 Για να διαφυλαχθεί η συγκεκριμένη γλώσσα, ο Δρ. Jakob Lesage, γλωσσολόγος και λέκτορας στο Ινστιτούτο Ασιατικών και Αφρικανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Ούμπολντ του Βερολίνου, ξεκίνησε το Kam Language Project το 2016. Πάνω από μία δεκαετία, εργάστηκε δίπλα σε μέλη κοινότητας που μιλούσαν τη γλώσσα καμ χρησιμοποιώντας αυτό που αποκαλεί «αποκεντρωμένη» προσέγγιση: αντί να εισαχθεί ως εξωτερικός εμπειρογνώμονας, εκπαίδευσε μια ομάδα γλωσσικής καταγραφής, που αποτελείται από 14 μέλη της κοινότητας καμ. Στην ολοκλήρωση του δεκαετούς έργου τον Μάρτιο του 2026, η ομάδα είχε παράξει υλικό γραμματικών αναφορών για την γλώσσα καμ, ένα ψηφιακό λεξικό, 307 ηχογραφήσεις (οπτικοακουστικές), και μία ιστοσελίδα αφιερωμένη σε αυτήν.

Μιλώντας με τον Abdulrosheed Fadipe του Global Voices μέσω WhatsApp, ο Lesage μοιράστηκε την ιστορία πίσω από το έργο καταγραφής.

Ο αείμνηστος Isa Sarkin Sawa, ο βασιλιάς Kam (ντυμένος με τα λευκά), με μερικούς βασιλικούς επισκέπτες που προσκλήθηκαν στον εορτασμό της ολοκλήρωσης του Έργου Καταγραφής της γλώσσας καμ. Φωτογραφία από τον Obidah Amos. Χρησιμοποιείται με άδεια.

GV: Τι σας προσέλκυσε για να μελετήσετε τις νιγηριανές γλώσσες;

JL: Η Νιγηρία έχει έναν εντυπωσιακό συνδυασμό γλωσσικής ποικιλομορφίας, τεράστιων κενών στην καταγραφή και κοινότητες που θέλουν οι γλώσσες τους να μελετηθούν και να αντιπροσωπευτούν. Περίπου οι μισές από τις 500 και πλέον γλώσσες της Νιγηρίας δεν έχουν λάβει αρμόζουσα επιστημονική προσοχή, το μεγαλύτερο ποσοστό μη καταγραφημένων γλωσσών στην Αφρική.

Για ένα γλωσσολόγο, το έργο αυτό είναι επιτακτικό και συναρπαστικό. Μελετώντας μία μόλις μη καταγεγραμμένη γλώσσα επαρκώς μπορεί να ανατρέψει αυτό που νομίζαμε ότι ξέραμε για την ταξινόμηση των γλωσσών, την ιστορία, και τη γλωσσολογία γενικότερα. Η γλώσσα καμ αποτέλεσε ακριβώς αυτό το είδος ανακάλυψης: ανήκει στις νιγηροκονγκολεζικές γλώσσες, αλλά πέρα από αυτό δεν μπορεί να καταταχθεί με σαφήνεια σε καμία γνωστή υποομάδα, εγείροντας ερωτήσεις για το πώς έφτασε εκεί που είναι. Και διαθέτει ορισμένα ασυνήθιστα γραμματικά χαρακτηριστικά, που μπορούν να ρίξουν φως σε ευρύτερες γλωσσικές συζητήσεις.

Πέρα από την επιστήμη, το έργο είναι σημαντικό για τους ομιλητές των γλωσσών, που θέλουν να καταγραφεί η ιστορία τους και να συντηρηθούν οι γλώσσες τους. Η Νιγηρία είναι ένα από αυτά τα σπάνια μέρη όπου οι γλωσσολόγοι είναι ταυτόχρονα και επιστημονικά σημαντικοί και πραγματικά ουσιαστικοί για τους ανθρώπους που μιλούν τις γλώσσες – ανθρώπους που θέλουν να τις καταγράψουν.

GV: Πού βρίσκεται η γλώσσα καμ στην κλίμακα απειλούμενων γλωσσών; Βρίσκεται σε άμεση απειλή;

JL: Τα καμ εξακολουθούν να ομιλούνται ενεργά, έτσι δεν αποτελούν κρίση. Αλλά όπως πολλές γλώσσες στην περιοχή, βρίσκεται κάτω από άμεση πίεση.

Η απώλεια γλωσσών δεν αφορά μόνο τις γλώσσες. Μία γλώσσα ζει στα πλαίσια όπου χρησιμοποιείται. Όταν αυτά τα πλαίσια εξαφανίζονται, η γλώσσα αρχίζει να τρεμοπαίζει προς την αφάνεια μαζί τους. Δείτε την γεωργία για παράδειγμα: Οι περισσότεροι ομιλητές της καμ είναι κατά παράδοση αγρότες. Αξιοποιούν τη γλώσσα τους για να καλλιεργήσουν τη γη, να επεξεργαστούν τις σοδειές και να συναλάσοσνται αγαθά με τους γείτονές τους. Αν, όμως, οι άνθρωποι εγκαταλείψουν τα χωριά και μετακινηθούν προς τις πόλεις, ελκώμενοι από μία κεντρική οικονομία ή υπό την πίεση των απρόβλεπτων καιρικών συνθηκών που δυσχαιρένουν τη γεωργία, τα πλαίσια χρήσης εξαφανίζονται. Νέα πλαίσια παίρνουν τη θέση τους, και εκείνα λειτουργούν σε διαφορετικές γλώσσες.  Μετακομίστε στο Τζαλίνγκο, την πρωτεύουσα της πολιτείας, και θα διαπιστώσετε ότι μιλάτε περισσότερα χάουσα, απλώς και μόνο επειδή αυτά απαιτεί η καθημερινή ζωή εκεί. Καθώς οι τρόποι ζωής μεταβάλλονται, έτσι μεταβάλλονται και οι γλώσσες. Και με τους δρόμους τώρα να συνδέουν τα χωριά Καμ με τα μεγαλύτερα οικονομικά κέντρα, αυτό το είδος αλλαγής μπορεί να συμβεί γρήγορα.

Έτσι θα περιέγραφα τη γλώσσα καμ ως τοπικά σταθερή, αλλά ευάλωτη. Το σημαντικό είναι ότι την καταγράφουμε ενώ είναι ακόμη σε ενεργή, καθημερική χρήση. Και αυτό είναι ακριβώς κάναμε τα τελευταία δέκα χρόνια.

GV: Πώς αντιμετωπίζετε την ηθική της καταγραφής μιας γλώσσας, που δεν είναι δική σας; Και ποιο ρόλο έπαιξαν οι φυσικοί ομιλητές στη διαμόρφωση της καταγραφής;

JL: Για εμένα, είναι σημαντικό η κοινότητα όχι μόνο να συμπεριλαμβάνεται, αλλά και να είναι υπεύθυνη για το τι καταγράφεται και πώς. Με τον καιρό, κινήθηκα προς αυτό που αποκαλώ αποκεντρωμένο μοντέλο επιτόπιας εργασίας: Ο ερευνητής δεν είναι ο μοναδικός ειδικός ή αυτός που λαμβάνει τις αποφάσεις. Οι δεξιότητες, ο εξοπλισμός και η εξουσία μοιράζονται μεταξύ των συνεργατών της κοινότητας. Ο γλωσσολόγος διαδραματίζει υποστηρικτικό ρόλο.

Στην πράξη, αυτό σήμαινε ότι μέλη Καμ της ομάδας ήταν κεντρικά σε κάθε στάδιο, από την ηχογράφηση, στην μεταγραφή, την μετάφραση, και κυρίως στη λήψη αποφάσεων για το τι άξιζε να διατηρηθεί εξαρχής: προφορικές ιστορίες, τοπική γνώση, σημαντικές πολιτισμικές ιστορίες. Η καταγραφή αντανακλά αυτό που η κοινοτική ομάδα θεώρησε πολύτιμο.

Πρέπει, ωστόσο, να είμαι ειλικρινής: οι ακαδημαϊκές δομές δεν διευκολύνουν πάντα την καταγραφή. Υπάρχει ακόμη έντονη πίεση προς βραχυπρόθεσμα και αμιγώς θεωρητικά αποτελέσματα. Μεγάλο μέρος της γλωσσολογίας προτεραιοποιεί ερευνητικές ερωτήσεις πάνω από οτιδήποτε άμεσα πολύτιμο στις γλωσσικές κοινότητες. Ο κλάδος μεταβάλλεται, όμως, και περισσότερα έργα προσπαθούν να χτίσουν μοντέλα όπου η έρευνα υψηλής ποιότητας και οι κοινοτικές προτεραιότητες δεν χρειάζεται να κινούνται σε αντίθετες κατευθύνσεις.

Ο στόχος μου είναι να σχεδιάσουμε ροές εργασιών, όπου οι κοινότητες έχουν αληθινή ευθύνη και όπου η εργασία ακόμα έχει τοπική αξία πολύ καιρό αφού το έργο τελειώσει. Και θα έλεγα πως η θεωρητική μας εργασία θα ωφεληθεί σε μεγάλο βαθμό από βαθύτερες συνεργασίες με τους ανθρώπους των οποίων  τις γλώσσες μελετάμε. Όλοι επωφελούνται όταν η σχέση χτίζεται σωστά.

Εορτασμός της ολοκλήρωσης του Έργου Καταγραφής της γλώσσας καμ. Ο χορός που εκτελείται ονομάζεται Ǹsúróng. Φωτογραφία από τους Obidah Amos και Rev. Saul Samuel. Χρησιμοποιείται με άδεια.

Ένα μέλος της κοινότητας που βοήθησε ως συντονιστής καταγραφής της γλώσσας, Babangida Audu, μοιράστηκε πώς ξεκίνησε το έργο:

Όταν ο λευκός (Lesage) ήρθε στο Sarkin Dawa το 2016, άρχισε να πηγαίνει στους πρεσβύτερους της κοινότητας, ένας εκ των οποίων είναι ο πατέρας μου. Έτσι, ρώτησε τον πατέρα μου αν είχε ένα μορφωμένο παιδί με το οποίο θα μπορούσε να συνεργαστεί και έτσι ο πατέρας μου επικοινώνησε μαζί μου για να γυρίσω σπίτι επειδή ήμουν στην Αμπούτζα. Ωσότου να γυρίσω, είχαμε συναντήσεις με τον λευκό άντρα όπου τον βοήθησα με τη μεταγραφή και τη μετάφραση. Συμμετείχα στο έργο, επειδή ήθελα η γλώσσα μου να πάει μπροστά. Αργότερα εργάστηκα ως συντονιστής της καταγραφής. Έπειτα προσλάβαμε κι άλλους και δημιουργήσαμε έξι ομάδες με δύο άτομα ανά ομάδα, έχοντας συνολικά 12 ανθρώπους.

Πρόσθεσε:

Επικοινωνούσαμε στα αγγλικά. Μας πήρε λίγο καιρό να συνηθίσουμε τον τρόπο με τον οποίο μιλάει. Έπρεπε μερικές φορές να του δείξουμε πρακτικά για να μας καταλάβει καλύτερα. Ήταν πάντα έτοιμος να μάθει. Αν δεν καταλαβαίνει κάτι, ζητάει πάντα μία καλύτερη εξήγηση.

Ένα άλλο μέρος της ομάδας, ο Garba Rahab Precious, πιστεύει ότι το έργο έχει βοηθήσει να συντηρηθεί η γλώσσα για τις γενιές που έρχονται και αυτό έγινε δυνατό με την συνεργασία μεταξύ των μελών της κοινότητας.

Το συνεργείο του έργου εκπαιδεύτηκε στην χρήση φωτογραφικών μηχανών για οπτικοακουστικές καταγραφές, ενόσω εγώ εκπαιδεύτηκα στο πώς να μεταγράφω και  να μεταφράζω το νόημα στα αγγλικά. Κατά τη διάρκεια μιας τυπικής μέρας στην καταγραφή, πηγαίναμε στα χωριά Καμ και παίρναμε συνέντευξη από τους φυσικούς ομιλητές της γλώσσας σε διαφορετικά θέματα. Τα καταγεγραμμένα βίντεο θα σταλθούν στον Jakub (Lesage) που θα τα ελέγξει και εμείς θα κάνουμε τη μεταγραφή και τη μετάφραση.

GV: Τι προκλήσεις αντιμετωπίσατε όσο εργαζόσασταν σε αυτό το έργο, και πώς τις επιλύσατε;

JL: Η μεγαλύτερη δυσκολία ήταν ο COVID-19. Είχα προγραμματίσει να ταξιδέψω στη Νιγηρία, και ξαφνικά αυτό κατέστη αδύνατο.

Αυτό επέβαλε έναν χρήσιμο προβληματισμό για ολόκληρο τον κλάδο της περιγραφικής γλωσσολογίας. Βασιζόμαστε σε πολύ σημαντικό βαθμό στους εξωτερικούς ερευνητές που ταξιδεύουν προς τις κοινότητες. Η πανδημία ξεγύμνωσε την ευθραυστότητα αυτού του μοντέλου. Επιβεβαίωσε επίσης κάτι στο οποίο έτεινα ούτως ή άλλως: αν τα μέλη της κοινότητας έχουν τις δεξιότητες και τον εξοπλισμό να καταγράψουν τη γλώσσα τους, το έργο δεν χρειάζεται να πάψει όταν ένας ξένος ερευνητής δεν μπορεί να ανέβει στο αεροπλάνο.

Έτσι, στραφήκαμε προς την εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Δουλεύοντας με τον Elisha Yunana – κάποιον από την τοπική κοινότητα με πρακτική εμπειρία στην καταγραφή – οργανώσαμε ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης διάρκειας δύο εβδομάδων για μια αρχική ομάδα Καμ των δέκα ατόμων περίπου, δείχνοντάς τους πώς να χρησιμοποιήσουν τον εξοπλισμό καταγραφής μόνοι τους. Το να πάμε τον εξοπλισμό εκεί ήταν από μόνο του μία άλλη δυσκολία. Το πανεπιστήμιο δεν είχε σύστημα για την αγορά του τοπικά στη Νιγηρία, έτσι τον αγόρασα στη Γερμανία και βασίστηκα σε φίλους που έτυχε να ταξιδεύουν για να τον στείλουν στην κοινότητα Καμ. 

Ο διαμοιρασμός αρχείων ήταν άλλος πονοκέφαλος. Τα οπτικοακουστικά αρχεία ήταν μεγάλα, και η σύνδεση στο διαδίκτυο στα χωριά δεν ήταν αξιόπιστη. Λύσαμε το πρόβλημα δρομολογώντας τις μεταφορτώσεις μέσα από ανθρώπους που ζουν στο Τζαλίνγκο, όπου η συνδεσιμότητα ήταν πιο σταθερή.

Η μεταγραφή αποτελούσε ένα άλλο είδος πρόκλησης: η γλώσσα καμ δεν έχει σύστημα γραφής. Η προσέγγιση που λειτούργησε καλύτερα ήταν η εμπιστοσύνη στις διαισθήσεις των ομιλητών, ξεκινώντας από το πώς οι άνθρωποι αναπαριστούσαν φυσικά τους ήχους και δουλεύοντας πάνω στα ζητήματα αναγνωσιμότητας όπως αυτά προέκυπταν, αντί για την επιβολή ενός εξωτερικού συστήματος.

Η ομάδα ανταποκρίθηκε σε κάθε μία από αυτές τις δυσκολίες και αυτό που καταφέραμε μαζί είναι κάτι για το οποίο είμαι στ’ αλήθεια περήφανος!

GV: Αν η συγκεκριμένη γλώσσα εξαφανιζόταν αύριο, τι πιστεύετε ότι θα έχανε ο κόσμος;

JL: Ο κόσμος Καμ θα έχανε πολλά: ανέκδοτα, ιστορίες, τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι εκφράζουν τις σχέσεις τους μεταξύ τους, ένα τρόπο να μείνουν τα μυστικά μακριά από ανθρώπους που δεν μιλούν τη γλώσσα.

Για τον υπόλοιπο κόσμο, αυτό θα σήμαινε να χαθεί ένα παράθυρο στον ανθρώπινο πολιτισμό και στη γλώσσα το οποίο δεν μπορέσαμε ακόμη να ανοίξουμε πλήρως.

Ο Lesage πιστεύει ότι η ιδιοκτησία της γλωσσικής κληρονομιάς ανήκει στην κοινότητα Καμ και πρόσθεσε ότι το υλικό που παράχθηκε είναι και θα είναι προσβάσιμο σε όλους.