Το 2020, λίγο μετά την κυκλοφορία της ταινίας «ìfé», μιας ταινίας για δύο γυναίκες που ερωτεύονται, ο επικεφαλής του Εθνικού Συμβουλίου Λογοκρισίας Κινηματογράφου και Βίντεο της Νιγηρίας βγήκε στα διεθνή ΜΜΕ και είπε ότι η ομάδα μου και εγώ θα μπορούσαμε να συλληφθούμε.

Δεν ήταν μια αόριστη προειδοποίηση. Ήταν άμεση και δημόσια, που διατυπώθηκε στο CNN. Για πολλούς κουήρ σκηνοθέτες στη Νιγηρία, επιβεβαίωσε κάτι που ήδη γνωρίζαμε: η αφήγηση των ιστοριών μας μπορεί να έχει πραγματικές συνέπειες.

Υπάρχει όμως και μια άλλη συνέπεια, λιγότερο ορατή. Πέρα από τη λογοκρισία και το ρίσκο, τίθεται το ερώτημα τι συμβαίνει όταν αυτές οι ιστορίες δεν εισέρχονται ποτέ στα συστήματα, που διαμορφώνουν ολοένα και περισσότερο τον τρόπο παραγωγής της γνώσης.

Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη (ΤΝ) ενσωματώνεται όλο και περισσότερο στον τρόπο οργάνωσης και ανάκτησης των πληροφοριών, η ορατότητα δεν αφορά πλέον μόνο το κοινό· αφορά τα δεδομένα. Οι ιστορίες που είναι διαθέσιμες στο κοινό και κυκλοφορούν ευρέως είναι όσες πιθανότατα καταγραφούν στα σύνολα δεδομένων, που εκπαιδεύουν τα συστήματα ΤΝ. Ό,τι παραμένει κρυφό ή κατακερματισμένο είναι πολύ λιγότερο πιθανό να συμπεριληφθεί.

Σε συνθήκες όπως η Νιγηρία, όπου η κουήρ αφήγηση υπάρχει ήδη υπό περιορισμό, αυτό δημιουργεί ένα ακόμη επίπεδο αποκλεισμού. Αυτές οι ιστορίες δεν είναι μόνο δύσκολο να ειπωθούν, αλλά είναι επίσης λιγότερο πιθανό να αντικατοπτρίζονται στα συστήματα, που θα διαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο θα κατανοείται η κουήρ ζωή στο μέλλον.

Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης δεν διακρίνουν μεταξύ αυτού που απουσιάζει και αυτού που έχει ενεργά κατασταλεί. Μαθαίνουν από τα διαθέσιμα δεδομένα και αναπαράγουν αυτά τα μοτίβα σε μεγάλη κλίμακα. Όταν οι κουήρ ιστορίες λείπουν ή υποεκπροσωπούνται, αυτή η απουσία γίνεται μέρος του αρχείου.

Επομένως, το ερώτημα δεν αφορά πλέον μόνο την ορατότητα στο παρόν. Αφορά το κατά πόσον αυτές οι ιστορίες θα είναι ευανάγνωστες στις τεχνολογίες, που ήδη διαμορφώνουν την πολιτιστική μνήμη.

Μερικές φορές, οι κίνδυνοι είναι άμεσοι. Στο Λάγος, η αστυνομία έκανε έφοδο στον χώρο εργασίας του Olutimileyin Kayode, του διοργανωτή του Pride στο Λάγος, μετά από καταγγελία. Λίγο αργότερα, έχασε τον χώρο. Ο ιδιοκτήτης του ακινήτου αποφάσισε ότι ήταν πολύ επικίνδυνο να τους κρατήσει εκεί. Όταν χώροι σαν αυτούς εξαφανίζονται, εξαφανίζονται και τα αρχεία που θα μπορούσαν να είχαν δημιουργήσει. Αρχεία που διαφορετικά θα συνέβαλαν στον τρόπο, με τον οποίο καταγράφεται η κουήρ ζωή και, ολοένα και περισσότερο, στον τρόπο με τον οποίο μαθαίνεται από μηχανικά συστήματα.

Μεγάλο μέρος αυτού του έργου δεν διακινείται μέσω επίσημων καναλιών διανομής. Κυκλοφορεί μέσω ιδιωτικών προβολών, συνδέσμων που προστατεύονται με κωδικό πρόσβασης, φεστιβάλ κινηματογράφου και μέσω προφορικής διαφήμισης. Ορισμένες ταινίες προβάλλονται μία φορά και δεν κυκλοφορούν ποτέ δημόσια. Άλλες παραμένουν ημιτελείς λόγω περιορισμένης χρηματοδότησης ή διατηρούνται σκόπιμα σε μικρό μέγεθος για να αποφύγουν την προσοχή.

Αυτές είναι απαραίτητες στρατηγικές για την επιβίωση. Σημαίνουν επίσης, όμως, ότι το έργο παραμένει σε μεγάλο βαθμό αόρατο στις υποδομές δεδομένων, που τροφοδοτούν τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης.

Η ίδια η διανομή γίνεται μια διαπραγμάτευση. Η σκηνοθέτιδα Chinazaekpere Chukwu ακολούθησε μια στρατηγική πορεία με την ταινία Ti E Nbo ξεκινώντας από διεθνή φεστιβάλ. Μετά την προβολή της στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Αφρικής το 2023, απορρίφθηκε από άλλα νιγηριανά φεστιβάλ. Αργότερα έφτασε στο κοινό μέσω μιας συνεργασίας streaming στην Γκάνα και κέρδισε διεθνή αναγνώριση. Μόνο τότε άρχισαν να δείχνουν ενδιαφέρον τα νιγηριανά φεστιβάλ.

Η εμπειρία της αντικατοπτρίζει ένα ευρύτερο μοτίβο: οι τοπικοί φύλακες συχνά ανταποκρίνονται στη διεθνή επικύρωση, πριν προσφέρουν προβολή στην πατρίδα τους. Για τους κινηματογραφιστές, των οποίων το έργο δεν ταξιδεύει παγκοσμίως, ο δρόμος γίνεται ακόμη πιο στενός, ανεξάρτητα από το πόσο σημαντικές είναι αυτές οι ιστορίες.

Μερικές φορές, οι πιο αποτελεσματικές παρεμβάσεις είναι οι σιωπηλές. Η ταινία «ìfé» απεικόνισε την αγάπη μεταξύ δύο Νιγηριανών γυναικών με έναν συνηθισμένο καθημερινό τρόπο, χωρίς θέαμα ή εξήγηση. Δεν υποστήριζε την αποδοχή. Απλώς υπήρχε. Το κοινό ανταποκρίθηκε με ένα είδος αναγνώρισης που σπάνια βλέπουμε στα τοπικά ΜΜΕ. Η ταινία κέρδισε έδαφος στο διαδίκτυο και στον Τύπο προσφέροντας μια σπάνια στιγμή, όπου η κουήρ αγάπη παρουσιάστηκε ως μέρος της καθημερινής ζωής.

Στη δουλειά μου με το The Equality Hub, προσπαθήσαμε να αξιοποιήσουμε αυτό το στοιχείο μέσω του EhTv Network, μιας πλατφόρμας streaming για κουήρ αφρικανικές ιστορίες εκτός κρατικού ελέγχου. Ήταν βραχύβια λόγω περιορισμών χρηματοδότησης, αλλά τόνισε τόσο τον επείγοντα χαρακτήρα όσο και τη δυσκολία της δημιουργίας ανεξάρτητων πλατφορμών για αυτές τις αφηγήσεις. Τώρα το επαναπροσδιορίζουμε ως πλατφόρμα αρχειοθέτησης και ανακάλυψης.

Αυτού του είδους η εργασία έχει σημασία, επειδή τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε μεγάλους όγκους δημόσια διαθέσιμου ψηφιοποιημένου περιεχομένου. Θεωρητικά, αυτό δημιουργεί μια ευρεία αναπαράσταση του κόσμου. Στην πράξη, αντικατοπτρίζει τις υπάρχουσες ανισότητες σε ό,τι γίνεται ορατό και διατηρείται.

Για τους κουήρ αφηγητές στη Νιγηρία, πολλές αφηγήσεις δεν φτάνουν ποτέ σε αυτό το επίπεδο ορατότητας. Υπάρχουν σε ιδιωτικά αρχεία, σε περιορισμένες προβολές ή σε αποσπασματικές μορφές. Αυτό που εισέρχεται στο δημόσιο τομέα είναι συχνά μόνο ένα κλάσμα αυτού που υπάρχει.

Όταν τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης εκπαιδεύονται σε ελλιπή αρχεία, δεν αντικατοπτρίζουν απλώς αυτά τα κενά. Τα ενισχύουν. Ένας μελλοντικός χρήστης που ρωτάει για την κουήρ ζωή στη Νιγηρία μπορεί να συναντήσει μια εκδοχή της πραγματικότητας που είναι μερική ή λείπουν βασικές οπτικές γωνίες, όχι επειδή αυτές οι ιστορίες δεν υπάρχουν, αλλά επειδή δεν καταγράφηκαν ποτέ ευρέως. Με αυτόν τον τρόπο, οι υπάρχουσες μορφές περιθωριοποίησης μεταφέρονται σε νέα συστήματα. Ό,τι λείπει από το σύνολο δεδομένων, λείπει και από την αφήγηση.

Η αφήγηση ιστοριών, λοιπόν, αποκτά ένα άλλο επίπεδο σημασίας. Στη Νιγηρία, αποτελεί εδώ και καιρό έναν τρόπο αντίστασης στην κοινωνική διαγραφή. Στο πλαίσιο της Τεχνητής Νοημοσύνης, γίνεται επίσης ένας τρόπος για να διασφαλιστεί ότι αυτές οι ιστορίες καταγράφονται και είναι προσβάσιμες με τρόπους που μπορούν να διαμορφώσουν τη μελλοντική γνώση.

Από αυτή την άποψη, η κουήρ αφήγηση δεν είναι μόνο δημιουργική εργασία. Είναι επίσης και υποδομή. Κάθε ιστορία συμβάλλει σε αυτό που μπορεί να γίνει γνωστό, από ποιον και, ολοένα και περισσότερο, από ποια συστήματα. Η πρόκληση δεν είναι μόνο να ειπωθούν αυτές οι ιστορίες, αλλά και να διασφαλιστεί ότι θα διατηρηθούν και θα γίνουν ορατές με τρόπους, που αντιστέκονται τόσο στην κοινωνική όσο και στην αλγοριθμική διαγραφή.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα αναγνωρίσει τη διαφορά μεταξύ σιωπής και καταστολής. Θα μάθει μόνο από ό,τι είναι διαθέσιμο.

Και σε έναν κόσμο όπου τόσα πολλά φιλτράρονται, αυτό που παραμένει αόρατο σήμερα κινδυνεύει να γίνει αυτό που θα θυμόμαστε αύριο. Επομένως, το ερώτημα δεν είναι αν αυτές οι ιστορίες έχουν σημασία.

Είναι το αν θα είναι αρκετά ορατές για να διαμορφώσουν αυτό που θυμάται το μέλλον.