
Μια εικόνα από ένα ντοκιμαντέρ για έναν στρατιώτη Ρομά, που επανεντάσσεται στην πολιτική ζωή μετά την ένταξή του στις Ουκρανικές Ένοπλες Δυνάμεις. Εκατοντάδες στρατιώτες Ρομά κατατάχθηκαν για να υπερασπιστούν την Ουκρανία μετά την έναρξη της δεύτερης πλήρους κλίμακας εισβολής της Ρωσίας τον Φεβρουάριο του 2022. Στιγμιότυπο οθόνης από το YouTube.
Αυτό το άρθρο αποτελεί μέρος της σειράς Spotlight του Global Voices για τον Ιούλιο του 2026 με τίτλο «Ανιθαγένεια». Αυτή η σειρά προσφέρει μία οπτική στο ζήτημα της ανιθαγένειας και το πώς αυτή περιορίζει την ελευθερία μετακινήσεων των ανθρώπων, τις ακαδημαϊκές τους ευκαιρίες, την πολιτική πρόσβαση και άλλα. Μπορείτε να υποστηρίξετε αυτό το ρεπορτάζ με δωρεά εδώ.
Ενώ προσπαθούν να ορίσουν την έννοια του έθνους, οι άνθρωποι συχνά βασίζονται σε απλοϊκές περιγραφές και ομαδοποιήσεις: τις γραμμές που χαράσσονται σε έναν χάρτη, τα όρια που ορίζονται από συνθήκες και συμφωνίες, τις κοινές ταυτότητες και ιδεολογίες εντός ενός συγκεκριμένου χώρου. Για πολλές ομάδες ανθρώπων, όμως, η έννοια του έθνους μπορεί να βρίσκεται εκτός αυτών των παραδοσιακών συνόρων. Αυτό ισχύει για πολλά άτομα σε μετασοβιετικούς χώρους. Για παράδειγμα, στην κοινότητα των Ρομά της Ουκρανίας, τα μέλη της οποίας τώρα πολεμούν τη Ρωσία και πεθαίνουν για μια χώρα που, για γενιές, τους αντιμετώπιζε ως ξένους. Ισχύει επίσης για τους Τατάρους, των οποίων η πατρίδα βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό εντός ενός πολιτισμικού χώρου και όχι σε έναν φυσικό.
Από την ολοκληρωτική εισβολή της Ρωσίας τον Φεβρουάριο του 2022, εκατοντάδες Ρομά έχουν ενταχθεί στις Ένοπλες Δυνάμεις της Ουκρανίας στον αγώνα κατά της Ρωσίας. Ωστόσο, παρά την υπηρεσία αυτή, οι Ουκρανοί πρόσφυγες Ρομά συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν διακρίσεις εντός της Ουκρανίας και εκτός Ευρώπης.
Ανατολικότερα, εντός της Ρωσίας, οι Τάταροι, η δεύτερη μεγαλύτερη εθνοτική ομάδα της χώρας, συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν ένα διαφορετικό ερώτημα. Τι σημαίνει «πατρίδα» για έναν λαό διασκορπισμένο σε ηπείρους, χωρίς ενιαία επικράτεια που να τον ενώνει; Το Ταταρστάν, δημοκρατία της Ρωσικής Ομοσπονδίας, παραμένει μια πολιτιστική άγκυρα, αλλά για πολλούς Τάταρους, η αίσθηση του ανήκειν μεταφέρεται μέσω της κοινότητας και του πολιτισμού και όχι μέσω μιας τοποθεσίας σε έναν χάρτη. Αυτή η διασπορά, μαζί με μια τραυματική, ταραγμένη ιστορία, διαμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο οι Τάταροι σήμερα διαχειρίζονται τις συζητήσεις για την κυριαρχία, τον αυτονομισμό και την αυτοδιάθεση.
Σε αυτό το συλλογικό άρθρο, συνεργάτ(ιδ)ες του Global Voices εξερευνούν αυτές τις δύο ιστορίες ανιθαγένειας και αποκαλύπτουν πώς οι μειονοτικές κοινότητες επαναπροσδιορίζουν την εθνική υπόσταση, την αφοσίωση και την ταυτότητα σε όλη την περιοχή.
Οι Ουκρανοί Ρομά μάχονται ενάντια στη Ρωσία, αλλά εξακολουθούν να μην γίνονται δεκτοί
Από την έναρξη της δεύτερης ρωσικής εισβολής μεγάλης κλίμακας στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022, έχουν υπάρξει λίγα δημοσιεύματα για τον πληθυσμό των Ρομά της Ουκρανίας που αγωνίζεται για την Ουκρανία, παρόλο που πολλοί πήραν μέρος στην πρώτη γραμμή.

Μια φωτογραφία στρατιωτών Ρομά στις Ουκρανικές Ένοπλες Δυνάμεις να κρατούν μια σημαία Ρομά δίπλα σε ουκρανικές σημαίες. Φωτογραφία από το Facebook του Myroslav Horvat. Δίκαιη χρήση.
Ήδη από το 2022, ο Ρομά δημοσιογράφος Βίκτορ Τσόβκα ανέφερε ότι στρατιώτες Ρομά πολεμούσαν στον Ουκρανικό Στρατό, επειδή γεννήθηκαν στην Ουκρανία και τη θεωρούσαν πατρίδα τους.
Ο Μύροσλαβ Χόρβατ, ένας άλλος Ρομά ακτιβιστής στην Ουκρανία, δήλωσε εκείνη την εποχή στο Σουηδικό Ραδιόφωνο Romano ότι οι περισσότεροι Ρομά ανησυχούσαν για το πώς θα έβγαζαν τα προς το ζην, επειδή έχασαν τις δουλειές τους, όταν ξεκίνησε ο πόλεμος. Στο προφίλ του στο Facebook, ο Χόρβατ μοιράζεται συχνά φωτογραφίες Ρομά στρατιωτών στον Ουκρανικό Στρατό. Η κύρια φωτογραφία του απεικονίζει επίσης την ουκρανική σημαία τονίζοντας τις διπλές ταυτότητες που φέρουν πολλοί Ουκρανοί Ρομά.
Σύμφωνα με τον Χόρβατ, περίπου 250 Ρομά από την Υπερκαρπαθία εντάχθηκαν στις αμυντικές δυνάμεις της Ουκρανίας το 2022. Μέχρι τον Αύγουστο του 2024, εκτίμησε ότι περισσότεροι από 500 υπηρετούσαν. Οι ουκρανικές σημαίες έχουν γίνει ολοένα και πιο ορατές στους οικισμούς των Ρομά, παράλληλα με την αυξημένη χρήση της ουκρανικής γλώσσας και των ουκρανικών τραγουδιών.
Σε άρθρο του ουκρανικού ΜΜΕ Varosh το 2024, ο Χόρβατ ανέφερε ότι οι Ρομά ιστορικά ζούσαν ως μειονότητες υπό διάφορα κράτη και αυτοκρατορίες και σπάνια κατείχαν ασφαλείς κοινωνικές θέσεις. Η εμπειρία των διωγμών τους κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου συνέβαλε επίσης στην ιστορική τους απόσταση από τους στρατιωτικούς θεσμούς. Σήμερα, ωστόσο, πολλοί εξισώνουν την υπεράσπιση της Ουκρανίας με την υπεράσπιση των οικογενειών και του μέλλοντός τους.
Ο Χόρβατ αναφέρει επίσης την εκπαιδευτική ανισότητα. Εκτιμά ότι περίπου το 40% των Ρομά στην Υπερκαρπαθία της Ουκρανίας δεν έχουν ολοκληρώσει βασική δευτεροβάθμια εκπαίδευση, αν και η κατάσταση έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια. Μερικοί Ρομά δεν έχουν λάβει ποτέ ουκρανικά διαβατήρια, γεγονός που μπορεί να τους εμποδίσει να στρατευτούν επίσημα. Οι περιφερειακοί αξιωματούχοι στρατολόγησης λένε ότι ο χαμηλός αλφαβητισμός δεν εμποδίζει απαραίτητα τη στρατιωτική θητεία, αλλά μπορεί να δημιουργήσει πρακτικές δυσκολίες.
Το Κέντρο Κατά των Διακρίσεων «Memorial» διοργάνωσε συνάντηση το 2025 στις Βρυξέλλες με βετεράνους Ρομά, που εντάχθηκαν εθελοντικά στις Ένοπλες Δυνάμεις της Ουκρανίας, όπου οι βετεράνοι Ρομά περιέγραψαν τόσο τις διακρίσεις όσο και την αλληλεγγύη εντός των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων.
Ο Ρομά Άρσεν Μέντνικ κατατάχθηκε στον στρατό, αφού οι ρωσικές δυνάμεις κατέλαβαν την πόλη καταγωγής του, την Μπούτσα, και σφαγίασαν αμάχους εκεί. Αρχικά αντιμετωπίστηκε με καχυποψία επειδή ήταν Ρομά, κέρδισε την εμπιστοσύνη των άλλων στρατιωτών και αργότερα έγινε διοικητής μονάδας εφόδου. Η ιστορία του παρουσιάστηκε σε ένα ντοκιμαντέρ για τους στρατιώτες Ρομά και τον πόλεμο.
Περιθωριοποίηση και διακρίσεις εις βάρος των Ρομά προσφύγων

Ρομά που ζουν στο Λβιβ. Άδεια CC BY-SA 2.5 μέσω Wikimedia Commons .
Πριν από τον Φεβρουάριο του 2022, ο πληθυσμός των Ρομά της Ουκρανίας αντιμετώπιζε ήδη σοβαρά εμπόδια στην απόκτηση ιθαγένειας, τη στέγαση, την εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και την απασχόληση.
Από τους περίπου 400.000 Ρομά που ζουν στη χώρα, περίπου 30.000 φέρεται να μην διέθεταν επίσημα έγγραφα ταυτότητας, με αποτέλεσμα να είναι λειτουργικά ανιθαγενείς. Οι γυναίκες Ρομά μερικές φορές γεννούσαν στο σπίτι λόγω διακρίσεων ή δυσβάσταχτου ιατρικού κόστους, αφήνοντας τα παιδιά χωρίς πιστοποιητικά γέννησης και αναγκάζοντας τις οικογένειες να ζουν στο περιθώριο της κοινωνίας. Οι κοινότητες των Ρομά επίσης μερικές φορές στοχοποιούνταν από εθνικιστικές ομάδες και συχνά ήταν θύματα διακρίσεων και προκαταλήψεων.
Μετά τη ρωσική εισβολή, οι διακρίσεις ακολούθησαν τις οικογένειες Ρομά μέχρι τα σύνορα της Ουκρανίας. Οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων έλαβαν αναφορές για άνιση μεταχείριση, συμπεριλαμβανομένης μιας περίπτωσης μιας μητέρας και δύο παιδιών, που εμποδίστηκαν επανειλημμένα να περάσουν στην Ουγγαρία.
Στα ευρωπαϊκά κέντρα υποδοχής, οι πρόσφυγες Ρομά μερικές φορές διαχωρίζονταν από άλλους Ουκρανούς. Στη Μολδαβία, οι οικογένειες τοποθετούνταν σε εγκαταστάσεις χωρίς επαρκή θέρμανση ή ζεστό νερό. Στην Τσεχία, ανέφερε η Guardian το 2022, οι Ρομά κοιμόνταν σε άθλιες συνθήκες στον σιδηροδρομικό σταθμό της Πράγας και κατηγορήθηκαν ότι προσποιούνταν τους Ουκρανούς για να λάβουν βοήθεια. Εθελοντές ανέφεραν επίσης ότι ορισμένοι οικοδεσπότες στη Μολδαβία και την Πολωνία ήταν πρόθυμοι να φιλοξενήσουν μόνο λευκούς πρόσφυγες, ενώ οι Ρομά θεωρούνται ευρέως μη λευκοί.
Για ορισμένες οικογένειες, η εχθρότητα ήταν τόσο έντονη που επέλεξαν να επιστρέψουν στην κατεστραμμένη από τον πόλεμο Ουκρανία παρά να παραμείνουν σε συνθήκες διακρίσεων.
Για τους Τατάρους, η πατρίδα είναι κάτι περισσότερο από ένα μέρος στον χάρτη
Ενώ ο πόλεμος ώθησε πολλούς Ουκρανούς Ρομά να υπερασπιστούν μια γη που θεωρούν δική τους, για τους Τατάρους η σχέση μεταξύ ταυτότητας και εδάφους δεν ήταν ποτέ τόσο απλή.

Η σημαία του Ταταρστάν. Άδεια CC BY-SA 3.0 RS μέσω Wikimedia Commons .
Οι Τάταροι είναι η δεύτερη μεγαλύτερη εθνότητα στη Ρωσική Ομοσπονδία, ωστόσο δεν υπάρχει ένα μόνο μέρος που να το αποκαλούν όλοι οι Τάταροι πατρίδα τους. Η Δημοκρατία του Ταταρστάν, μια περιοχή εντός της Ρωσίας, συχνά περιγράφεται ως η πατρίδα των Τατάρων, αλλά οι εθνοτικοί Τάταροι αποτελούν μόνο περίπου το ήμισυ του πληθυσμού της δημοκρατίας, καθώς διαιρούνται μεταξύ Ρώσων, Μπασκίριων, Τσουβάς, Αρμένιων και πολλών άλλων.
Πέρα από το Ταταρστάν, εκατομμύρια Τάταροι ζουν σε όλη τη Ρωσία, σε γειτονικές δημοκρατίες, περιφέρειες, κρατίδια και μεγάλες πόλεις, καθώς και σε ολόκληρο τον μετασοβιετικό χώρο και σε διασπορές σε όλη την Ευρώπη, την Τουρκία, τη Βόρεια Αμερική και πέρα από αυτήν. Ορισμένες κοινότητες σχηματίστηκαν μέσα από αιώνες αυτοκρατορικής επέκτασης, αναγκαστικής επανεγκατάστασης και σοβιετικών πολιτικών, ενώ άλλες αναδύθηκαν μέσω της εκπαίδευσης, της εργασίας ή της προσωπικής επιλογής. Ως αποτέλεσμα, η ταταρική ταυτότητα υπάρχει εδώ και καιρό πέρα από τα σύνορα και όχι εντός αυτών.

Τάταρες της Κριμαίας με παραδοσιακές φορεσιές. Οι Τάταροι είχαν από καιρό τη δική τους ξεχωριστή κουλτούρα, παραδόσεις, μουσική και ενδυμασία. Εικόνα από το Wikimedia Commons. Άδεια CC BY-SA 4.0 .
Αυτή η διασπορά έχει διαμορφώσει τον τρόπο, με τον οποίο πολλοί Τάταροι κατανοούν την έννοια του ανήκειν. Το Ταταρστάν παραμένει το ιστορικό και πολιτιστικό κέντρο του έθνους, όπου στεγάζονται θεσμοί που διατηρούν τη γλώσσα, τη λογοτεχνία και τις παραδόσεις. Αλλά για πολλούς Τάταρους, η «πατρίδα» είναι εξίσου πιθανό να βρεθεί γύρω από ένα οικογενειακό τραπέζι, μέσω της ταταρικής γλώσσας, της μουσικής, των εορτασμών Σαμπαντούι ή ακόμα και της τελετουργίας του τσαγιού, όσο και σε έναν χάρτη. Ο πολιτισμός έχει γίνει το νήμα, που συνδέει κοινότητες, που χωρίζονται από τη γεωγραφία, την πολιτική και τις γενιές. Για έναν λαό που είναι εξαπλωμένος σε ηπείρους, η ταυτότητα συχνά μεταφέρεται παρά κληρονομείται από ένα μόνο μέρος.

Γυναίκαστην εκδήλωση μνήμης για τις απελάσεις και τη γενοκτονία των Τατάρων της Κριμαίας στις 18 Μαΐου στην πλατεία Μαϊντάν, Κίεβο, Ουκρανία. Εικόνα από το Wikimedia Commons . Άδεια CC BY-SA 2.0 .
Αυτό εξηγεί επίσης γιατί οι συζητήσεις για το μέλλον του Ταταρστάν συχνά ακούγονται διαφορετικά εντός των ταταρικών κοινοτήτων από ό,τι στο εξωτερικό. Προηγούμενες προσπάθειες σύνδεσης των ταταρικών εθνικών φιλοδοξιών με γεωπολιτικά σχέδια, συμπεριλαμβανομένης της χρηματοδοτούμενης από τη Γερμανία Λεγεώνας Ιντέλ-Ουράλ κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και της συνεργασίας ορισμένων ομάδων Κριμαίων Τατάρων με τις ναζιστικές Αρχές κατοχής, ακολουθήθηκαν από καταστροφικές συνέπειες, με πιο αξιοσημείωτη την συλλογική απέλαση των Κριμαίων Τατάρων το 1944.
Αυτά τα επεισόδια συνεχίζουν να επηρεάζουν τον τρόπο, με τον οποίο πολλοί Τάταροι αντιλαμβάνονται τα ζητήματα κυριαρχίας και αυτονομισμού. Ορισμένοι σχολιαστές, συμπεριλαμβανομένων συνεργατών που παρουσιάζονται τακτικά από το Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL), το εγχείρημα Idel-Ural και συνδεδεμένες πλατφόρμες, έχουν υποστηρίξει ότι οι δημοκρατίες της Ρωσίας θα πρέπει να γίνουν ανεξάρτητα κράτη, εάν η Ρωσική Ομοσπονδία διαλυθεί ποτέ.
Ωστόσο, τέτοιες συζητήσεις δεν αντικατοπτρίζουν απαραίτητα τις απόψεις πολλών ίδιων των Τατάρων.
Με τους Τατάρους να ζουν σε όλη τη Ρωσική Ομοσπονδία και πολύ πέρα από τα σύνορά της, και με το Ταταρστάν να βρίσκεται στην γεωγραφική καρδιά της ευρωπαϊκής Ρωσίας και όχι στην περιφέρειά της, η δημοκρατία έχει μια σημασία που είναι πρωτίστως ιστορική, πολιτιστική και συμβολική. Για πολλούς Τατάρους, όπως και για άλλες μειονότητες στη Ρωσία, η διατήρηση της γλώσσας, του πολιτισμού και της κοινότητας παραμένει μια πιο άμεση ανησυχία από την αναδιαμόρφωση των πολιτικών συνόρων.






